Prezydent Gitanas Nausėda z okazji Dnia Pamięci o Ludobójstwie Żydów Litewskich wręczył Krzyże Ratowania Ginących bliskim osób, które w czasie II wojny światowej, narażając życie własne i swoich rodzin, ratowały Żydów przed nazistowskim ludobójstwem. Na mocy dekretu prezydenta Krzyżami Ratowania Ginących odznaczono 36 osób, wszystkie pośmiertnie. W imieniu rodziców, dziadków lub pradziadków odznaczenia odebrali ich bliscy.
Jak powiedział prezydent, większość osób ratujących Żydów stanowili zwykli ludzie, nieprzygotowani do bohaterskich czynów i nieplanujący zostać bohaterami, którzy jednak w decydującym momencie podjęli decyzję, zapamiętaną jako świadectwo człowieczeństwa, odwagi i poświęcenia.
Prezydent przypomniał niezwykle wymowną scenę, którą w swoich wspomnieniach opisała Chana Bravo, jedna z odznaczonych Krzyżem Ratowania Ginących. Przyprowadziła ona z getta w Kownie 10-letniego Alika do Antanasa i Mariji Macenavičiusów i poprosiła ich o uratowanie dziecka. Dodała przy tym, że rodzina Alika ma krewnych w Ameryce, którzy być może dobrze się odwdzięczą. Pani Marija powiedziała, że nie jest to kwestia wynagrodzenia, lecz człowieczeństwa. Alik – przyszły światowej sławy profesor nauk politycznych Aleksander Štromas – został uratowany.
Ratując jedno życie, ocalili cały świat
„Gotowość tysięcy mieszkańców Litwy do obrony życia i godności swoich współobywateli, świadczyły o tym, że nawet w najbardziej okrutnych okolicznościach człowiek może wybrać dobro i prawdę. Litewscy ratownicy Żydów stali się przykładem i źródłem nadziei dla całej ludzkości – ratując jedno życie, ocalili cały świat” – powiedział Gitanas Nausėda podczas ceremonii wręczenia odznaczeń.
Zdaniem prezydenta dziś, jak nigdy, ważne jest, aby pamiętać o ludziach i oddawać hołd tym, którzy poprzez swoje szlachetne czyny, gdy nadeszła chwila decydującego wyboru, obronili człowieczeństwo. Ich przykład wzmacnia naszego ducha. Wzmacnia naszą wiarę w zwycięstwo dobra w obliczu dzisiejszych wyzwań.
„Drodzy bliscy osób odznaczonych – dzieci, wnuki i prawnuki! W imieniu Republiki Litewskiej, wręczając Państwu odznaczenie będące świadectwem szlachetnego czynu Państwa rodziców, dziadków lub pradziadków, zachęcam, abyście pielęgnowali ich pamięć i zachowali ich ducha. Przesłanie pozostawione nam wszystkim przez osoby ratujące Żydów – zawsze wybierać człowieczeństwo” – powiedziała głowa państwa.
Prezydent podziękował pracownikom Państwowego Żydowskiego Muzeum im. Gaona Wileńskiego oraz wszystkim, którzy na Litwie pielęgnują pamięć o ofiarach Holokaustu i ich wybawcach, a także tym, którzy poświęcają swoje wysiłki w edukowaniu młodego pokolenia na temat bolesnej przeszłości.
Ciągły strach przed zdemaskowaniem
Ratujący Żydów troszczyli się o zapasowe kryjówki, szukali zaufanych pomocników i byli gotowi w każdej chwili przemieścić ukrywanych ludzi w bezpieczniejsze miejsce. Przez wiele miesięcy, a czasem nawet lat, żyli w ciągłym strachu przed zdemaskowaniem, aresztowaniem, śmiercią. Jednak kierowani człowieczeństwem i wiarą w wartość ludzkiego życia, nie zważali na zagrożenie i, ryzykując życie swoje oraz swoich bliskich, ukrywali i ratowali skazanych na zagładę.
Ludzie niosący pomoc Żydom w czasie wojny mieszkali w różnych miejscach Litwy – w odległych gospodarstwach, miasteczkach i okolicach Janowa, Jurborka, Koszedar, Kowna, Podbrodzia, Radziwiliszek, Telszów i Wilna, a także w Wiłkowyszkach, Kownie, Telszach i Wilnie.
Polacy wśród odznaczonych
– Wśród 36 osób odznaczonych pośmiertnie Krzyżami Ratowania Ginących byli także Polacy. Odebrać odznaczenia z rąk prezydenta przybyli przedstawiciele polskich rodzin, których krewni z narażeniem własnego życia oraz życia swoich bliskich ratowali Żydów podczas drugiej wojny światowej – mówi „Kurierowi Wileńskiemu” Danutė Selčinskaja, pracownica Żydowskiego Muzeum Gaona Wileńskiego.
Muzeum przedstawiło sylwetki wybawców Żydów. Wśród odznaczonych pośmiertnie Krzyżami Ratowania Ginących są:
• Wanda Kamińska (1883–1974), Adam Kamiński (1864–1946), Antoni Kamiński (1909–1982), Kazimierz Kamiński (1908–1994)
Liczna rodzina Kamińskich, mieszkająca w odludnie położonym gospodarstwie w Ustronie, niedaleko wsi Bukonys w rejonie janowskim, uratowała Goldę Kaplanaitė. Przez cały okres okupacji hitlerowskiej Golda ukrywała się u rodziny Kamińskich w różnych miejscach: w stodole, w sianie, pod piecem, a czasami także w pobliskim lasku. Ponieważ niemal wszyscy bliscy Goldy zginęli podczas Holokaustu, po wojnie jeszcze przez długi czas mieszkała w gospodarstwie Kamińskich, a później aż do końca życia mieszkała we wsi niedaleko domu swoich wybawców.
• Ignacy Karpowicz (1903–1993), Zofia Karpowicz (1897–1970)
Dwie żydowskie rodziny z Jewia (lit. Vievis) – Wolfa i Rachelę Godrowów oraz Chaję i Katriela Szapirów – uratowali Ignacy i Zofia Karpowiczowie, którzy mieszkali we wsi Zabarija. W ich domu, za ścianą jednego z pokoi, urządzono kryjówkę, a niedaleko domu, przy lesie, wykopano bunkier. Mimo że sytuacja wielodzietnej rodziny Karpowiczów i tak była trudna, bardzo starali się, aby ukrywanym osobom nie brakowało jedzenia, a ich dzieci nikomu nie zdradziły rodzinnej tajemnicy.
• Genowefa Marcinkiewicz (1930–2008), Genoefa Mieczkowska (1908–1997), Witold Mieczkowski (1901–1990), Jadwiga Piotrowska (1918–2002), Władysław Korwin-Piotrowski (1910–1962)
Po wojnie Jakub Blitz często odwiedzał dom Witolda i Genoefy Mieczkowskich i ze łzami w oczach dziękował im za uratowanie swojej rodziny. Od 1943 r. aż do zakończenia okupacji nazistowskiej Mieczkowscy ukrywali w swoim domu niedaleko Podbrodzia, w ustronnym gospodarstwie Jakuba Blitza, jego żonę Etę Blitz oraz ich ośmioletnią córkę Junę Blitz. Pewnego razu Jakub Blitz poprosił swoich znajomych, Władysława Korwin-Pietrowskiego i jego żonę Jadwigę, mieszkających we wsi Karasinówka niedaleko Podbrodzia, aby przyjęli żydowską rodzinę Blusińskich z Podbrodzia. Blusińska wraz z córką stały się częścią rodziny Piotrowskich i w ich domu doczekały wycofania się nazistów z Litwy.
Na podst. materiałów opublikowanych przez Żydowskie Muzeum Gaona Wileńskiego
Artykuł opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 39 (113) 03-09/10/2026