Nowy wymiar pamięci
W tym roku pamięć o szczecińskich twórcach nabrała także nowego wymiaru. Przy bramie głównej można oglądać wystawę „Szczecin — Ludzie Kultury w naszej pamięci”, prezentującą sylwetki 31 osób związanych z życiem kulturalnym miasta. Są wśród nich artyści, literaci, animatorzy kultury, ludzie teatru i fotografii. To jeszcze jeden dowód na to, że cmentarz nie jest wyłącznie miejscem końca. Może być także miejscem spotkania z dorobkiem tych, którzy pozostawili po sobie coś więcej niż tylko nazwisko wyryte w kamieniu.
Cmentarz Centralny powstał na przełomie XIX i XX w. Otwarto go 6 grudnia 1901 r., gdy dawne, niewielkie cmentarze przykościelne przestały wystarczać rozwijającemu się miastu. Jego projekt przygotował Wilhelm Meyer-Schwartau, a ogromny wpływ na ostateczny kształt nekropolii miał również Georg Hannig. Dziś cmentarz zajmuje ponad 172 ha, a od chwili jego otwarcia spoczęło tutaj ponad 300 tys. ludzi. Jest największą nekropolią w Polsce, jedną z największych w Europie i jednym z najbardziej niezwykłych tego rodzaju miejsc na kontynencie.
Nie był jednak projektowany jak zwykły cmentarz. Jego twórcy chcieli stworzyć park, ogród i miejsce pamięci zarazem. Inspiracją była słynna nekropolia Ohlsdorf w Hamburgu. Szerokie aleje, drzewa, stawy, żywopłoty, mostki i punkty widokowe sprawiają, że człowiek chwilami zapomina, iż znajduje się pośród grobów. Tu śmierć od początku wpisano w krajobraz, a pamięć o zmarłych miała żyć wśród zieleni i zmieniających się pór roku. Wielka brama główna jest jak wejście do osobnego miasta. Za nią rozpoczyna się świat, w którym czas płynie inaczej. Stare pomniki przypominają o niemieckim Szczecinie, kolejne kwatery opowiadają o wojnie, a polskie groby i pomniki prowadzą przez historię powojennego miasta.
Sam cmentarz przeżył wszystkie dramaty XX w. W czasie II wojny światowej liczba pochówków gwałtownie wzrosła wskutek nalotów bombowych na Szczecin. Po 1945 r. rozpoczął się nowy rozdział. Do miasta przybywali Polacy, a wraz z nimi rodził się nowy Szczecin. Początkowo chowano ich na wolnych kwaterach, później także w miejscach dawnych, likwidowanych grobów. Na tej samej ziemi spotkały się więc dwie historie miasta — niemiecka, przedwojenna i polska, powojenna.
Miejsca szczególne
Najbardziej przejmujące są jednak miejsca, w których historia przestaje być datą w podręczniku. Jest kwatera wojenna, położona na głównej osi widokowej cmentarza. Spoczywają tam tysiące żołnierzy — polskich i radzieckich, znanych i bezimiennych. Wielu z nich przeniesiono tutaj z prowizorycznych mogił rozsianych po Pomorzu Szczecińskim. Kamienne płyty i krzyże przypominają o cenie wojny, którą najczęściej płacili ludzie, nie zaś zapisane w książkach armie.
Kilka kroków dalej historia mówi już o innych polskich dramatach. Krzyż Katyński przypomina o oficerach zamordowanych w 1940 r. w Związku Radzieckim. Pomnik Sybiraków, z fragmentem toru kolejowego, przywołuje drogę tych, którzy zostali wywiezieni w głąb Rosji i Związku Radzieckiego — do tajgi, łagrów i na kazachskie stepy. Są także miejsca poświęcone żołnierzom Armii Krajowej, kombatantom, pionierom powojennego Szczecina i ofiarom niemieckich obozów koncentracyjnych. Każdy z tych pomników jest osobną opowieścią, a razem tworzą historię Polski XX w.
Szczególne miejsce zajmuje pomnik ofiar Grudnia 1970. W pobliżu drugiej bramy, niemal w cieniu wielkich drzew, spoczywają ludzie, którzy zginęli podczas tragicznych wydarzeń w Szczecinie. Przez lata ich śmierć była częścią historii, o której nie zawsze można było mówić głośno. Dzisiaj nazwiska ofiar przypominają, że za każdym historycznym wydarzeniem stoją konkretni ludzie, ich rodziny i niedokończone życie. Ale Cmentarz Centralny to nie tylko miejsce narodowej pamięci. To również panteon ludzi, którzy tworzyli Szczecin.
W Kwaterze Zasłużonych spoczywają pisarze, nauczyciele, artyści, dziennikarze, prawnicy, kapitanowie żeglugi wielkiej i działacze społeczni. Pochowani są tu między innymi: prozaik Jan Papuga, dziennikarz Wiesław Dachowski, kapitanowie Konstanty Maciejewicz i Antoni Ledóchowski oraz Florian Krygier — jeden z twórców Pogoni Szczecin. Ich nazwiska przypominają, że miasto budują nie tylko mury i ulice. Miasto tworzą przede wszystkim ludzie.
Podróż przez epoki
Warto zejść z głównej alei i ruszyć historycznym traktem. Ma on 21 stacji i prowadzi przez najciekawsze zakątki starej części nekropolii. Można tu odnaleźć nagrobek Bernharda Stoewera, twórcy słynnej szczecińskiej fabryki samochodów, grobowiec rodziny Hentschel, dawne kwatery urnowe, a także lapidarium, w którym ocalono wiele interesujących pomników. Jest również nagrobek Wilhelma Meyera-Schwartau — człowieka, który współtworzył tę niezwykłą przestrzeń i sam znalazł w niej miejsce ostatniego spoczynku.
Spacer po Cmentarzu Centralnym jest więc podróżą przez epoki. Jednego dnia można spotkać tutaj dawnych mieszkańców niemieckiego Szczecina, pionierów polskiego miasta, ofiary wojen i totalitaryzmów, marynarzy, artystów i ludzi kultury. Można zatrzymać się przy grobie człowieka, którego nazwiska już nikt nie pamięta, a chwilę później stanąć przed pomnikiem przypominającym wydarzenie znane całemu krajowi. Może właśnie dlatego szczecińska nekropolia jest czymś więcej niż cmentarzem. Jest miastem pamięci. Miastem bez gwaru ulic i bez pośpiechu. Miastem, w którym zamiast adresów są kwatery, zamiast domów — grobowce, a zamiast codziennych rozmów — milczenie. Ale to milczenie nie jest puste. Mówią w nim nazwiska, daty, stare fotografie i kamienne inskrypcje.
W 2026 r. Cmentarz Centralny został uznany za pomnik historii — jedną z najwyższych form ochrony zabytków w Polsce. Jest to wyróżnienie dla miejsca o wyjątkowych wartościach historycznych, naukowych i artystycznych. Dla mieszkańców Szczecina pozostanie jednak przede wszystkim miejscem osobistym. Bo każdy, kto przechodzi jego alejami, wcześniej czy później zatrzymuje się przy jednym, konkretnym grobie. Wtedy wielka historia miasta przestaje być historią zapisaną na tablicach.
Staje się pamięcią o kimś bliskim. I może właśnie w tym tkwi największa niezwykłość Cmentarza Centralnego — jednego z największych obszarów pamięci w Europie. Łączy historię wielkiego miasta z historią pojedynczego człowieka. A pomiędzy starymi drzewami, wśród jesiennych liści i migoczących świateł zniczy, obie te historie nadal trwają.
