– Port nad Wilią w rejonie Łukiszek działał od XVI w. W magazynach stojących na brzegu przechowywano towary: skóry, nasiona, sól, śledzie, wino. Z Wilna statki płynęły do Tylży i Królewca. Nazwa ulicy została zmieniona po II wojnie światowej: w 1959 r. nadano jej imię pisarza Petrasa Cvirki, a po 1990 r., już w niepodległej Litwie, została przemianowana w ulicę Pamėnkalnio – opowiada „Kurierowi Wileńskiemu” Justina Juozėnaitė, kuratorka placówki kulturalnej „Pamėnkalnio vila”, zarządzanej przez instytucję „Vilnius, UNESCO literatūros miestas”.
Nowa nazwa ulicy nawiązuje do znajdującej się w pobliżu góry Boufałłowej (lit. Tauro kalnas).
Prestiżowa ulica Wilna
Na początku XX w. w jednym z mieszkań na poddaszu przy ówczesnej Portowej 4 (dziś ul. Pamėnkalnio 2) mieszkała Sofija Kymantaitė.
– W latach 1907–1908 lekcje języka litewskiego w jej domu pobierał Mikalojus Konstantinas Čiurlionis. Oboje zakochali się w sobie i pobrali. W 1910 r. do Wilna przybył Jan Bułhak i zamieszkał w kamienicy nr 6 przy Portowej (dziś ul. Pamėnkalnio 4). Na parterze Ferdynand Ruszczyc urządził mu pracownię, w której fotograf rozpoczął pracę w 1912 r. – kontynuuje nasza rozmówczyni.
W 1912 r. architekt Eduardas Riauba (Edward Rouba) zaprojektował kompleks pięciu secesyjnych domów – budynki zachowały się do dziś, a ich fasady zdobią motywy wodne.
W jednym z budynków zaprojektowanych przez Riaubę, wówczas oznaczonym nr. 10 (dziś nr 24), w okresie międzywojennym mieszkała Jadwiga Waszkiewicz, córka właściciela domu, lekarza Antoniego Waszkiewicza, ukochana poety Czesława Miłosza. Przyszły noblista często odwiedzał ten dom, sam zaś mieszkał w pobliżu, przy ulicy Podgórnej 5 (ul. Pakalnės).
Była to prestiżowa ulica: osiedlali się tu lekarze, prawnicy i dyrektorzy. Wśród nich brat Józefa Piłsudskiego, prawnik i polityk Jan Piłsudski. Podczas wizyt w Wilnie Marszałek odwiedzał go w domu pod nr. 14 (dziś nr 28).
Wielu szanowanych ludzi wynajmowało pokoje w domu Stanisławy i Antoniego Kiaksztów. Mieszkali tu znani artyści oraz przedstawiciele świata kultury, m.in.: Leopold Tyrmand (1920–1985), pisarz i publicysta, popularyzator jazzu w Polsce, jego przyjaciel architekt Leszek Zawisza (1920–2014), litewski aktor Juozas Siparis (1894–1970), reżyser Romualdas Juknevičius (1906–1963).
Modernistyczny charakter willi
Dokumenty z 1936 r. ujawniają historię planowania i budowy domu. Zachowało się również pismo przyszłej właścicielki willi prawniczki Stanisławy Kiaksztowej z dnia 4 lipca 1936 r., skierowane do Wydziału Technicznego Magistratu Wilna: „Zamierzam kupić działkę w Wilnie przy ul. Portowej 22. Proszę o potwierdzenie, czy będę mogła wybudować oddzielny murowany dom około 30 metrów od ulicy Portowej. Proszę o szybką odpowiedź”.
Na tym samym piśmie wydział urbanistyki już 7 lipca udzielił zgody, dodając, że ze względu na szczególnie trudne ukształtowanie terenu i możliwe trudności w projektowaniu i budowie konieczna jest konsultacja projektu ze specjalistami wydziału urbanistyki.
W aktach zachował się także wniosek dr. Antoniego Kiakszty z 1937 r. o pozwolenie na budowę domu jednorodzinnego na własne potrzeby.
W 1937 r. rodzina Kiaksztów powierzyła projekt willi i nadzór nad jej budową architektom Janowi Borowskiemu (1890–1966) i Izaakowi Smorgońskiemu (ur. 1882). Budowa przebiegała szybko – dom wzniesiono mniej więcej w rok. Już w protokole odbioru z 1938 r. zapisano, że budynek nadaje się do użytkowania.
Willa wyróżniała się modernistyczną estetyką: „dwukondygnacyjna budowla o czystych geometrycznych formach, asymetrycznej kompozycji fasady, z wyeksponowanym fragmentem budynku o zaokrąglonym narożniku”. Pokoje w takich nowoczesnych domach były przestronne: pomieszczenia na parterze zorganizowane były wokół centralnego holu, przeznaczone do funkcji reprezentacyjnych (salon, jadalnia, gabinet) oraz gospodarczych (kuchnia, pokój służby, toaleta); na piętrze znajdowały się sypialnie i łazienka.
Willa rodziny Kiaksztów wyróżniała się komfortem i wyrafinowaniem: dębowe deski parkietowe pokrywające 240 mkw. podłóg zostały sprowadzone z lwowskiej firmy „Parkiet”.
Zginął jako więzień obozu koncentracyjnego
Izaak Smorgoński należał do wileńskiego oddziału Stowarzyszenia Architektów Polskich. Był cenionym architektem, znanym z projektowania budynków w stylu międzywojennego racjonalizmu. Pracował nad przebudową gmachu Towarzystwa Kredytowego przy ul. Jagiellońskiej 14 (1931), zaprojektował m.in. wille Janusza Zosztawta i Ireny Herholdowej (1939) oraz Łopaczyńskich (1937) na Zwierzyńcu.
Po zajęciu Litwy przez Niemców Smorgoński wraz z żoną i córką trafili do getta wileńskiego. Pełnił tam funkcję dyrektora łaźni oraz uczestniczył w życiu kulturalnym. W 1943 r., podczas likwidacji getta, został wywieziony do obozów koncentracyjnych. Zginął w obozie Kiviõli 1 w Estonii między 1943 a 1944 r.
Pierwszy powojenny konserwator zabytków w Gdańsku
Jan Borowski był architektem, inżynierem i konserwatorem zabytków. W 1925 r. przeniósł się do Wilna i pracował na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego. W Katedrze Historii Architektury i Budownictwa wykładał historię architektury. Od 1927 r. równolegle wykładał na Wydziale Budowlanym Państwowej Szkoły Technicznej, gdzie pracował nieprzerwanie do 1 czerwca 1945 r.
Zaprojektował wiele kościołów na Wileńszczyźnie, m.in. w Nowej Wilejce i Solecznikach, a także liczne szkoły i pomniki. Prowadził też prace konserwatorskie, m.in. przy wieży Zamku Giedymina, w Kościele św. Kazimierza, Kościele św.św. Janów w Ostrej Bramie w Wilnie oraz w zamkach w Trokach i Krewie. W 1934 r. powierzono mu adaptację i rekonstrukcję obiektów w Zułowie, majątku Józefa Piłsudskiego, z przeznaczeniem na Muzeum Pamięci Narodowej.
W lipcu 1945 r. opuścił Wilno i przeniósł się do Torunia. Następnie zamieszkał w Gdańsku, pracował na Politechnice Gdańskiej, od 1950 r. równolegle wykładał historię architektury w gdańskiej Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych. W latach 1946–1951 pełnił funkcję pierwszego po II wojnie światowej wojewódzkiego konserwatora zabytków w Gdańsku.
W 2023 r. przy ul. Długiej 45 w Gdańsku odsłonięto tablicę pamiątkową poświęconą pamięci wybitnego architekta.
Artykuł opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 23 (65) 13-19/06/2026