Narodowa Agencja Edukacji 17 lipca br. opublikowała propozycje opracowane przez rady przedmiotowe, w których pracują nauczyciele i eksperci. Kierunek jest wyraźny: ograniczyć nadmiarowe treści, uprościć niejasne sformułowania i określić, czego oczekiwać od ucznia. Uwagi można zgłaszać do 30 lipca br. Mówię zatem jeszcze o projekcie, a nie o ostatecznych przepisach. Dokument przewiduje wejście zmian w życie 1 września 2026 r.
Nie – mniej wiedzy, lecz mniej pośpiechu
Czy szkoła będzie miała wolną rękę, by obniżyć wymagania? Będzie można usunąć część szczegółów, a jednocześnie wymagać więcej samodzielnego wyjaśniania, porównywania, argumentowania i stosowania wiedzy. Dziecko, które zna wzór, ale nie rozpoznaje, kiedy należy go użyć, nie opanowało jeszcze matematyki. Uczeń znający nazwy etapów procesu biologicznego, lecz nierozumiejący jego znaczenia, posiada raczej zestaw informacji niż trwałą wiedzę.
Kluczowe będzie więc wykorzystanie odzyskanego czasu. Może on służyć ćwiczeniom, pracy z błędami, eksperymentom i powrotom do trudniejszych tematów. Jeżeli jednak wykreślone treści zostaną zastąpione dodatkowymi kartkówkami, uczniowie nie odczują zmiany.
Matematyka: porządkowanie treści
Najwięcej korekt dotyczy matematyki. Rada przedmiotowa proponuje mniej nadmiarowych zadań, jaśniejsze wymagania oraz przykłady lepiej dostosowane do wieku uczniów. W klasach III–IV gimnazjalnych w kursie B mają zniknąć zagadnienia związane z tangensem, w kursie A – równania parametryczne, a w obu kursach – osobny dział „Wprowadzenie do statystycznej analizy danych”.
Nie oznacza to usunięcia całej trygonometrii ani statystyki. Ograniczone zostają konkretne elementy, które przy dostępnej liczbie godzin zwiększały obciążenie. Porządkowana jest też kolejność treści w młodszych klasach. Widoczny jest nacisk na zadania praktyczne, interpretowanie wykresów i obliczenia finansowe.
Biologia: najpierw zrozumieć zasadę
W biologii zmiany mają poprawić jasność i spójność programu. Tam, gdzie nie trzeba szczegółowo poznawać złożonych procesów, wymagania mają mocniej koncentrować się na rozpoznawaniu zjawisk, omawianiu ich i rozumieniu podstawowych zasad.
Nauka biologii nie powinna polegać na mechanicznym zapamiętywaniu nazw. Ważniejsze jest, by uczeń umiał wyjaśnić, dlaczego antybiotyki nie leczą infekcji wirusowych, jak organizm broni się przed zakażeniem albo dlaczego zmiana jednego elementu ekosystemu wpływa na inne organizmy. Projekt nie rezygnuje z terminologii, lecz ma ograniczyć sytuacje, w których szczegół przesłania główną ideę.
Historia: egzamin nie obejmie wszystkiego
W historii problemem okazała się objętość programu. Zaproponowano, aby do roku szkolnego 2027/2028 przedłużyć okres, w którym część tematów nie będzie włączana do zadań egzaminu maturalnego. W pierwszej części nie byłyby sprawdzane tematy „Człowiek i środowisko” oraz „Historyk, historia i kultura historyczna”, a w drugiej – „Religia i mentalność”.
Nie należy tego mylić z całkowitym usunięciem tych zagadnień z programu. Zmiana dotyczy zakresu egzaminu i ma dać szkołom więcej czasu na wdrożenie programu. Nadal ważne pozostaną rozumienie procesów historycznych, praca ze źródłem i formułowanie wniosków.
Geografia: urbanizacja rok później
Temat urbanizacji ma zostać przeniesiony z III do IV klasy gimnazjalnej, aby równomierniej rozłożyć materiał i zmniejszyć przeciążenie uczniów klasy trzeciej. Zakres pozostanie szeroki: rozwój miast, ich strefy funkcjonalne, hiperurbanizacja, problemy metropolii, transport, zanieczyszczenie powietrza, miejski mikroklimat oraz miasta przyszłości.
To przykład zmiany, która nie wykreśla ważnego tematu, lecz umieszcza go w innym momencie nauki. Lekcja urbanizacji może łączyć geografię z ekonomią, ochroną środowiska i codziennym doświadczeniem ucznia: korkami, cenami mieszkań czy upałem w centrum miasta.
Harry Potter wraca na listę propozycji
W programie języka litewskiego i literatury lista lektur rekomendowanych dla klasy piątej ma zostać uzupełniona o „Harry’ego Pottera i Kamień Filozoficzny” J.K. Rowling. Nie będzie to lektura obowiązkowa, lecz jedna z propozycji, obok utworów: Andersena, Lindgren, Tolkiena, Saint-Exupéry’ego czy Wilde’a.
Szkolna lektura może być pomostem między czytaniem dla przyjemności a analizą tekstu. Popularna powieść pozwala rozmawiać o przyjaźni, odwadze, uprzedzeniach, odpowiedzialności i konsekwencjach wyborów. Może też ułatwić rozmowę o książce.
Informatyka i fizyka: korekty techniczne
Projekt obejmuje także informatykę i fizykę. W informatyce doprecyzowano wymagania dotyczące pracy z danymi, programowania, testowania programów i struktur danych. W opisach osiągnięć pojawiają się również sztuczna inteligencja i uczenie maszynowe: od przykładów zastosowań po dyskusję o rozwoju tych technologii.
Informatyka nie może sprowadzać się do obsługi edytora tekstu. Uczeń powinien rozumieć, że algorytm może popełnić błąd, wynik zależy od danych, a odpowiedź sztucznej inteligencji wymaga sprawdzenia. Zmiany w fizyce dotyczą głównie doprecyzowania treści z zakresu energii, termodynamiki, fal i energetyki.
Co naprawdę zmieni się w szkole?
Rodzice prawdopodobnie nie zobaczą we wrześniu cieńszych podręczników ani o połowę mniejszej liczby prac domowych. Program jest tylko ramą. Trzeba jeszcze dostosować plany nauczania, materiały, zadania, ocenianie i egzaminy. Nauczyciele potrzebują jasnej informacji, które wymagania są podstawowe, a które można traktować jako rozszerzenie.
Reformę warto więc oceniać nie liczbą wykreślonych punktów, ale jakością pracy ucznia. Czy potrafi wyjaśnić zagadnienie własnymi słowami? Czy umie zastosować wiedzę poza typowym zadaniem? Czy dostrzega związki między przedmiotami? Jeżeli odpowiedź częściej będzie twierdząca, zmiana spełni swoje zadanie.
Zmniejszenie zawartości programu ma sens nie wtedy, gdy dziecko dowiaduje się mniej, lecz wtedy, gdy ma czas zrozumieć to, czego się uczy.
Więcej informacji na stronie www.nsa.smsm.lt.
Artykuł opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 29 (83) 25-31/07/2026