22 października 2026 r. w Archiwum Straży Granicznej w Szczecinie odbyła się konferencja poświęcona 35-leciu powołania Straży Granicznej. Szczególne miejsce w jej programie zajęły dzieje Morskiego Oddziału Straży Granicznej, którego działalność od początku wiąże się z ochroną polskiej granicy morskiej. Organizatorem spotkania był Morski Oddział Straży Granicznej, a w przygotowaniu konferencji uczestniczyły również Archiwum Straży Granicznej, szczeciński oddział Instytutu Pamięci Narodowej oraz Instytut Historyczny Uniwersytetu Szczecińskiego. Współpraca tych instytucji pozwoliła spojrzeć na historię formacji zarówno z perspektywy badań naukowych, jak i doświadczeń ludzi, którzy na co dzień pełnią służbę na granicy.
Od Wojsk Ochrony Pogranicza do Straży Granicznej
Rocznica stała się pretekstem do przypomnienia przemian politycznych i ustrojowych, które pod koniec lat 80. XX w. stworzyły warunki do reorganizacji ochrony polskich granic. Po wyborach parlamentarnych w czerwcu 1989 r. rozpoczęto prace nad zastąpieniem Wojsk Ochrony Pogranicza nową formacją. Zmiana oznaczała odejście od modelu o charakterze wojskowym na rzecz służby, której istotnym zadaniem miało być również zwalczanie przestępczości granicznej.
12 października 1990 r. Sejm RP uchwalił ustawę o Straży Granicznej. Istotną rolę w pracach nad projektem odegrał poseł Bohdan Kopczyński, który kierował zespołem zajmującym się przygotowaniem nowych rozwiązań prawnych. 30 listopada 1990 r. na stanowisko pierwszego komendanta głównego Straży Granicznej powołano Marka Lisieckiego. Kolejnym etapem było tworzenie struktur terenowych. 14 lutego 1991 r. powołano oddziały Straży Granicznej i mianowano ich komendantów. Zarządzenie komendanta głównego z 7 maja 1991 r. przewidywało zakończenie działalności terenowych jednostek Wojsk Ochrony Pogranicza i przejęcie ich zadań przez nową formację. Zarządzenie weszło w życie 16 maja 1991 r. Data ta jest obchodzona jako Święto Straży Granicznej.
Był to początek nowego etapu w historii ochrony granic Rzeczypospolitej. Powstająca formacja musiała nie tylko przejąć zadania swoich poprzedników, ale także wypracować własną strukturę, sposób działania i tożsamość odpowiadających zmieniającym się warunkom państwa.
Tradycja zobowiązuje
Konferencję otworzyły wystąpienia gospodarzy i przedstawicieli organizatora. Uczestników powitał Krzysztof Szczepkowski, starszy chorąży Straży Granicznej, kierownik Sekcji Promocji Historii Wydziału Organizacji i Promocji Morskiego Oddziału Straży Granicznej. Podkreślano znaczenie upowszechniania wiedzy o historii formacji, a także potrzebę łączenia badań historycznych z edukacją i promocją służby.
Pierwszy wykład, zatytułowany „Tradycje Formacji Granicznych II Rzeczypospolitej w procesie kształtowania tożsamości współczesnej Straży Granicznej”, wygłosił ppłk SG dr Artur Ochał z Archiwum Straży Granicznej w Szczecinie. Wystąpienie przypominało, że dzieje współczesnej formacji nie zaczynają się wyłącznie w 1991 r. Ich ważnym kontekstem są wcześniejsze polskie tradycje ochrony granic, w tym dorobek instytucji działających w okresie II Rzeczypospolitej.
Odwołanie do przeszłości ma szczególne znaczenie dla służby, której zadania wymagają odpowiedzialności, dyscypliny i świadomości państwowej. Pamięć o poprzednich pokoleniach funkcjonariuszy pozwala lepiej rozumieć, skąd wywodzą się współczesne rozwiązania oraz jakie doświadczenia kształtowały polski system ochrony granic.
Marek Lisiecki i narodziny nowej formacji
Kolejny referat, „Płk Marek Lisiecki i jego rola w powołaniu Straży Granicznej”, przygotował prof. dr hab. Henryk Walczak z Instytutu Historycznego Uniwersytetu Szczecińskiego. W centrum zainteresowania znalazła się osoba pierwszego komendanta głównego i jego miejsce w początkowym okresie funkcjonowania nowej formacji.
Pierwsze lata Straży Granicznej były czasem budowania struktur, przejmowania obowiązków i kształtowania nowych standardów służby. Zmiana nazwy i organizacji nie wyczerpywały skali stojących przed nią wyzwań. Konieczne było stworzenie formacji zdolnej reagować na nowe rodzaje zagrożeń, a jednocześnie kontynuować zadania związane z ochroną suwerenności państwa. Historia początków Straży Granicznej pokazuje, że za każdą reformą instytucjonalną stoją konkretni ludzie, decyzje i doświadczenia.
Przywołanie postaci Marka Lisieckiego pozwalało spojrzeć na narodziny formacji nie tylko przez pryzmat przepisów i dat, ale także osób odpowiedzialnych za wdrażanie nowych rozwiązań.
Przemiany po 1989 roku
Dr hab. Przemysław Benken, związany z Instytutem Pamięci Narodowej w Szczecinie, przedstawił temat ujęty w tytuł: „Zanim powstała Straż Graniczna. Przemiany w Wojskach Ochrony Pogranicza w okresie rozkładu komunistycznej dyktatury w Polsce i rządu Tadeusza Mazowieckiego”.
Wystąpienie poświęcone było okresowi przełomu, w którym zmiany polityczne w kraju prowadziły do przebudowy instytucji państwowych. Dzieje Wojsk Ochrony Pogranicza w ostatnich latach ich funkcjonowania stanowią ważny element zrozumienia procesu tworzenia Straży Granicznej. Pozwalają prześledzić, w jaki sposób zmieniało się podejście do zadań granicznych w czasie odchodzenia od systemu komunistycznego. Z perspektywy historycznej szczególnie istotne jest uchwycenie ciągłości i zerwań: przejmowania części obowiązków oraz struktur, a zarazem kształtowania nowego modelu działania. Przemiany te wpisywały się w szerszy proces dostosowywania państwa do nowych realiów politycznych i społecznych.
Trzy i pół dekady na straży Bałtyku
Szczególną uwagę poświęcono Morskiemu Oddziałowi Straży Granicznej, którego rozwój stanowi ważną część historii całej formacji. Referat starszego chorążego sztabowego SG Szymona Kaczkowskiego, starszego specjalisty Sekcji Promocji i Historii Wydziału Organizacji i Promocji MOSG, nosił tytuł: „Powstanie Morskiego Oddziału Straży Granicznej oraz zmiany organizacyjne na przełomie 35 lat”.
Morski Oddział Straży Granicznej zajmuje szczególne miejsce w systemie ochrony granic Polski. Jego działalność wiąże się z morskim wymiarem bezpieczeństwa państwa, a także z odpowiedzialnością za zadania realizowane w portach i na obszarach związanych z granicą morską. Przez kolejne lata oddział rozwijał swoje struktury i dostosowywał organizację do zmieniających się potrzeb służby. Trzydzieści pięć lat jego działalności to nie tylko historia reorganizacji i zmian w strukturze. To również historia codziennej służby funkcjonariuszy, którzy wykonują zadania w specyficznych warunkach morskich. Ochrona granicy na morzu wymaga przygotowania, specjalistycznego wyposażenia, współdziałania oraz umiejętności reagowania na sytuacje, których przebieg może być trudny do przewidzenia.
Morski charakter służby sprawia, że doświadczenia tej jednostki mają znaczenie dla całego systemu bezpieczeństwa granicznego. Współczesna Straż Graniczna musi odpowiadać na wyzwania związane z mobilnością ludzi i towarów, kontrolą ruchu granicznego oraz przeciwdziałaniem przestępczości. Zmiany organizacyjne z ostatnich trzech i pół dekady odzwierciedlają potrzebę dostosowywania formacji do nowych zadań.
Rocznicowa konferencja była więc okazją do podkreślenia zarówno miejsca Morskiego Oddziału w strukturach Straży Granicznej, jak i specyfiki służby pełnionej na polskim wybrzeżu. Za historią jednostki stoją doświadczenia kolejnych pokoleń funkcjonariuszy, rozwój organizacyjny i odpowiedzialność za bezpieczeństwo państwa.
Archiwum, które przechowuje ważną pamięć
Ważnym elementem wydarzenia była możliwość zapoznania się z materiałami historycznymi zgromadzonymi w Archiwum Straży Granicznej. Przygotowano wybór dokumentów odnoszących się do pierwszych lat funkcjonowania formacji. Wśród prezentowanych pamiątek znalazły się fotografie, kroniki, dokumenty, przedmioty związane ze służbą oraz wydawnictwa Straży Granicznej.
Szczególne miejsce zajmowały materiały dotyczące powołania nowej formacji i przejmowania zadań przez jej jednostki terenowe. Archiwalia pozwalały zobaczyć, jak decyzje podejmowane na szczeblu państwowym przekładały się na konkretne działania organizacyjne. Uczestnicy mogli również obejrzeć wystawę „Na granicy czuwa straż. Straż Graniczna 1928-1939”, której autorem jest ppłk SG dr Artur Ochał. Ekspozycja przypominała o przedwojennych tradycjach polskiej służby granicznej, uzupełniając historyczną perspektywę konferencji.
Archiwum nie jest jedynie miejscem przechowywania dawnych dokumentów. To także przestrzeń badań, działalności wydawniczej i upowszechniania wiedzy o historii formacji. Bez zachowanych źródeł trudno byłoby odtworzyć przebieg przemian, poznać realia pierwszych lat służby czy zrozumieć decyzje, które ukształtowały dzisiejszą Straż Graniczną.
Historia dla następnych pokoleń
W konferencji uczestniczyli nie tylko funkcjonariusze i przedstawiciele środowiska naukowego, lecz także młodzież z VII Liceum Ogólnokształcącego im. Krzysztofa Kamila Baczyńskiego w Szczecinie. Jej obecność podkreślała edukacyjny wymiar spotkania. Poznawanie dziejów formacji granicznych pozwala młodemu pokoleniu lepiej zrozumieć znaczenie granicy państwowej oraz rolę instytucji odpowiedzialnych za bezpieczeństwo. Współpraca Straży Granicznej ze szkołami i instytucjami naukowymi tworzy przestrzeń do przekazywania wiedzy, prezentowania specyfiki służby i budowania świadomości historycznej. Ważne jest przy tym łączenie opowieści o przeszłości z wiedzą o współczesnych zadaniach funkcjonariuszy.
Konferencja zakończyła się podziękowaniami dla prelegentów, organizatorów i uczestników. Jej podsumowanie podkreślało, że współczesna Straż Graniczna, realizując zadania związane z ochroną granicy państwowej i zapewnianiem bezpieczeństwa, pozostaje również spadkobierczynią bogatych tradycji polskich formacji granicznych.
Trzydzieści pięć lat Straży Granicznej to historia przemian państwa, rozwoju instytucji i ludzi, którzy podejmują odpowiedzialność za ochronę jego granic. W przypadku Morskiego Oddziału Straży Granicznej jest to także opowieść o szczególnej służbie na styku lądu i morza. Szczecińskie spotkanie przypomniało, że nowoczesna formacja potrzebuje zarówno skutecznych struktur i profesjonalnego przygotowania, jak i pamięci o własnych korzeniach.
Historia nie kończy się na rocznicach. Pozostaje źródłem doświadczeń, które pomagają rozumieć współczesność i odpowiedzialnie patrzeć w przyszłość. Właśnie temu służyło spotkanie w Archiwum Straży Granicznej — przypomnieniu drogi przebytej od przełomu 1989 r. do współczesnej formacji oraz podkreśleniu znaczenia Morskiego Oddziału w systemie bezpieczeństwa Polski.
