Do: Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej,
Prezesa Rady Ministrów,
Ministra Spraw Zagranicznych,
Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej,
Marszałka Senatu Rzeczypospolitej Polskiej,
Komisji Łączności z Polakami za Granicą Sejmu RP,
Komisji Spraw Emigracji i Łączności z Polakami za Granicą Senatu RP,
Komisji Spraw Zagranicznych Sejmu RP,
Komisji Spraw Zagranicznych Senatu RP,
Komisji Spraw Unii Europejskiej Senatu RP
Wilno, 24 lipca 2026 r.
Jako przedstawiciele polskiej mniejszości narodowej na Litwie oraz organizacji społecznych zaangażowanych w ochronę oświaty, kultury, nauki i praw obywatelskich z głębokim niepokojem obserwujemy trwający już od pięciu lat proces reorganizacji sieci szkół w rejonie trockim. Szczególne obawy budzą zinstytucjonalizowane działania administracyjne wymierzone w placówki oświatowe działające w miejscowościach tradycyjnie zamieszkanych przez polską społeczność. W naszej ocenie działania te prowadzą do systemowej marginalizacji polskiej oświaty na Litwie.
Mając na uwadze wynikający z art. 6 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej obowiązek udzielania pomocy Polakom zamieszkałym za granicą w zachowaniu ich związków z narodowym dziedzictwem kulturalnym, a także fundamentalne znaczenie polskiej oświaty dla zachowania języka, tożsamości narodowej i kultury, zwracamy się z prośbą o podjęcie działań pozostających w kompetencjach władz Rzeczypospolitej Polskiej.
Szczegółowa analiza prawna przeprowadzona przez Europejską Fundację Praw Człowieka (EFHR) budzi uzasadnione wątpliwości co do tego, czy placówki znajdujące się w porównywalnej sytuacji faktycznej i prawnej były traktowane jednakowo. Zebrany materiał wskazuje, że w 2022 r., w związku z nieosiągnięciem wymaganego progu liczebności, uczniowie klas XI—XII polskojęzycznego Gimnazjum im. Longina Komołowskiego w Połukniu zostali decyzją administracyjną wykreśleni z państwowego Rejestru Uczniów. W rezultacie oddziały te utraciły status prawny i finansowanie. Natomiast wobec litewskojęzycznego Gimnazjum „Medeina” w Połukniu, które w późniejszym okresie mierzyło się z analogicznym problemem demograficznym, zastosowano odmienne rozwiązanie — uczniowie zostali zarejestrowani w Gimnazjum w Rudziszkach, choć faktycznie nadal uczyli się w Połukniu. Model rozdzielenia miejsca oficjalnej rejestracji uczniów od miejsca ich faktycznej nauki zastosowano również w przypadku litewskojęzycznej Szkoły Podstawowej im. Donatasa Malinauskasa w Hanuszyszkach. Okoliczności te wskazują, że administracja samorządowa dysponowała instrumentami prawnymi i finansowymi pozwalającymi chronić placówki przed likwidacją. Zaniechanie ich zastosowania wobec Gimnazjum im. Longina Komołowskiego może więc uzasadniać podejrzenie selektywnego traktowania.
Dane z lat 2022-2026 wskazują również, że w analizowanym okresie problem niepełnych klas występował zarówno w szkołach z polskim, jak i litewskim językiem nauczania. Administracyjne konsekwencje tej sytuacji były jednak wyraźnie odmienne. W przypadku polskojęzycznych placówek w Połukniu i Starych Trokach niedostateczna liczba uczniów stała się podstawą prawną pozbawienia ich samodzielności instytucjonalnej. Natomiast wobec części szkół litewskojęzycznych stosowano środki służące ich zachowaniu: dodatkowe finansowanie samorządowe, alternatywne modele ewidencji uczniów oraz systemowe regulowanie ich przepływu. Sytuacja, w której jedna placówka, mimo rażąco niskiej liczby uczniów, otrzymuje bezwarunkowe wsparcie ze środków publicznych, a druga — przy analogicznych lub wyższych wskaźnikach — jest reorganizowana lub faktycznie likwidowana wyłącznie ze względu na język nauczania, może, zgodnie z wnioskami raportu, nosić znamiona niedozwolonej segregacji edukacyjnej lub nierównego traktowania ze względu na język nauczania.
Z perspektywy standardów państwa prawa należy ocenić, czy przed podjęciem daleko idących działań reorganizacyjnych właściwy organ wykorzystał wszystkie mniej restrykcyjne środki prawne. Zgodnie z raportem w Połukniu istniała ustawowa możliwość realizacji wspólnego planu nauczania na poziomie szkoły średniej przez obie odrębne placówki działające w jednym budynku. Należy pilnie wyjaśnić, na jakiej podstawie prawnej i finansowej odrzucono tę alternatywę oraz ocenić legalność praktyki ewidencjonowania uczniów w innej placówce niż ta, do której rzeczywiście uczęszczali. Konieczna jest również rzetelna weryfikacja wyliczeń ekonomicznych. Zebrany materiał sugeruje, że całość kosztów utrzymania wspólnego budynku w Połukniu przypisywano wyłącznie do budżetu polskiego gimnazjum, co mogło istotnie zniekształcać obiektywną ocenę jego efektywności ekonomicznej.
Mając świadomość wyzwań stojących przed organami władzy lokalnej, pragniemy jednoznacznie podkreślić, że nie kwestionujemy kompetencji samorządu terytorialnego do planowania i reorganizowania sieci szkół ani potrzeby dostosowywania jej do zmian demograficznych oraz racjonalnego gospodarowania środkami publicznymi. Jednak swoboda decyzyjna samorządu podlega ograniczeniom wynikającym z norm konstytucyjnych. Jednym z nich jest obowiązek stosowania wobec wszystkich szkół obiektywnych, jednakowych i weryfikowalnych kryteriów, niezależnie od języka nauczania. Dlatego opisywany spór nie ma wyłącznie wymiaru lokalnego — może stworzyć niebezpieczny precedens dla innych samorządów. Utrwalenie modelu, w którym neutralne kryteria ekonomiczne i demograficzne są interpretowane i stosowane ze szkodą wyłącznie dla szkół mniejszości narodowych, może podważyć wiarygodność całego systemu edukacyjnego Republiki Litewskiej i doprowadzić do upowszechnienia tej wadliwej praktyki w innych jednostkach samorządu terytorialnego.
Szkoły polskojęzyczne na Litwie, jako element historycznie ukształtowanej wspólnoty obywatelskiej, pełnią ważną funkcję — chronią tożsamość językową i kulturową polskiej mniejszości narodowej.
Kwestia ta ma istotne znaczenie także z punktu widzenia strategicznego partnerstwa Litwy i Polski.
Będąc lojalną i aktywną częścią społeczeństwa obywatelskiego Litwy, jesteśmy gotowi współdziałać z instytucjami państwowymi w poszukiwaniu zgodnego z prawem i trwałego rozwiązania tej sytuacji. Dlatego zwracamy się o podjęcie działań zmierzających do rozwiązania wskazanych problemów.
Zdajemy sobie sprawę, że decyzje dotyczące organizacji sieci szkół należą do kompetencji właściwych organów Republiki Litewskiej. Nie wyklucza to jednak możliwości wykorzystania przez Rzeczpospolitą Polską dostępnych instrumentów dialogu dyplomatycznego, współpracy parlamentarnej i kontaktów dwustronnych, aby wspierać przestrzeganie zasady równego traktowania oraz ochronę praw polskiej mniejszości narodowej na Litwie.
Zwracamy się więc z prośbą o wykorzystanie dostępnych instrumentów dialogu dyplomatycznego i współpracy dwustronnej w celu wspierania zasady równego traktowania oraz ochrony praw polskiej mniejszości narodowej na Litwie, gwarantowanych przez prawo międzynarodowe. Prosimy również o podjęcie tej kwestii w ramach wieloletniego strategicznego partnerstwa między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Litewską.
Mając powyższe na uwadze, zwracamy się z uprzejmą prośbą o:
• objęcie przez władze Rzeczypospolitej Polskiej procesu reorganizacji szkół w rejonie trockim szczególną uwagą;
• monitorowanie sytuacji polskiej oświaty na Litwie oraz przestrzegania wobec szkół z polskim językiem nauczania zasady równego traktowania;
• wyrażenie wobec władz Republiki Litewskiej zaniepokojenia możliwością nierównego traktowania polskich szkół w procesie reorganizacji;
• podejmowanie dialogu z właściwymi instytucjami litewskimi w celu wyjaśnienia przedstawionych w raporcie Europejskiej Fundacji Praw Człowieka wątpliwości oraz zapewnienia poszanowania standardów państwa prawa;
• uwzględnianie kwestii ochrony polskiej oświaty na Litwie podczas dwustronnych kontaktów i konsultacji między władzami Rzeczypospolitej Polskiej a władzami Republiki Litewskiej;
• dalsze wspieranie działań służących zachowaniu i rozwojowi polskiego szkolnictwa na Litwie jako istotnego elementu dziedzictwa narodowego oraz trwałego filaru polskiej społeczności na Litwie.
Wierzymy, że aktywne zainteresowanie władz Rzeczypospolitej Polskiej oraz konsekwentne wspieranie dialogu opartego na zasadach równości, praworządności i wzajemnego szacunku będą istotnym wkładem w ochronę praw polskiej mniejszości narodowej na Litwie oraz dalsze umacnianie strategicznego partnerstwa między naszymi państwami.
Z wyrazami szacunku,
Europejska Fundacja Praw Człowieka
Stowarzyszenie „Forum Wileńskie”
Stowarzyszenie Nauczycieli Szkół Polskich na Litwie „Macierz Szkolna”
Wileński Rejonowy Oddział Związku Polaków na Litwie
Zarząd Miejski Związku Polaków na Litwie
Trocki Oddział Związku Polaków na Litwie
Forum Rodziców Rejonu Trockiego
Wspólnota w Połukniu „Dienmedis”
Forum Rodziców Szkół Polskich Rejonu Solecznickiego
Społeczny Komitet Opieki nad Starą Rossą
Stowarzyszenie Naukowców Polaków Litwy
Stowarzyszenie Techników i Inżynierów Polskich na Litwie
Związek Harcerstwa Polskiego na Litwie
Polski Uniwersytet Trzeciego Wieku w Wilnie
Wspólny apel wsparli również:
prof. Elżbieta Wojaczyńska
Członek Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Przemysłu Chemicznego (SITPChem)
Stowarzyszenie Inicjatyw Lokalnych PRAWY BRZEG
Włocławska Rada Federacji Stowarzyszeń Naukowo-Technicznych NACZELNA ORGANIZACJA TECHNICZNA
Krzysztof Ruszczyński General Secretary European Federation of Polish Scientific & Technological Societies Abroad (EFPSNT)
prof. zw. dr hab. inż. Zbigniew S. Piasek, dr h.c.
Sekretarz Generalny Światowego Stowarzyszenia Dziedzictwa Kulturowego Polonii / USA — Afryka — Europa — Australia/ Korespondent zagraniczny Strzelecki Heritage Inc. /Melbourne/ Przewodniczący Komisji Naukowej Polskiej Akademii Nauk /Kraków/”