Rajmund Klonowski: Kto stoi za Polską Stacją Antarktyczną im. Henryka Arctowskiego?
Anna Kloc: Stacją zarządza Instytut Biochemii i Biofizyki Polskiej Akademii Nauk. Mój szef, kierownik Działu Stacja im. H. Arctowskiego, dr Dariusz Puczko, zimuje teraz na miejscu [rozmawiamy w październiku – przyp. red.] jako kierownik zimowej części 50. wyprawy.
Pięćdziesiąta wyprawa brzmi jak jubileusz!
Bo nim jest. Historia Polskiej Stacji Antarktycznej im. Henryka Arctowskiego sięga 26 lutego 1977 r., kiedy nadano pierwszy sygnał i nastąpiła oficjalna inauguracja. W przyszłym roku, 26 lutego, będziemy obchodzili 50-lecie.
Szykujecie jubileuszowe fajerwerki?
Fajerwerki są zabronione na mocy umów międzynarodowych. Nie możemy straszyć zwierząt. Myślę jednak, że będzie szczególne otwarcie, bo stacja przechodzi kompleksową modernizację. Mamy spory kawałek terenu, a na nim: stacje paliw, agregatornię, magazyny żywności, domki mieszkalne, hale garażowe na sprzęt budowlany i pływający, latarnię.
Jak to wygląda na miejscu?
Stary budynek główny, serce stacji, tzw. samolot, to rozbudowane kontenery tuż przy brzegu. Morze zaczyna go już podmywać.
Bo podnosi się poziom wód?
Też, ale przede wszystkim następuje erozja. Morze zabiera wybrzeże i zbliża się do nas. Do tego kontenery z 1977 r., po jednej modernizacji dziesięć lat później, są już stare. Wilgoć, sól i huraganowy wiatr szybko wszystko zużywają.
Nowy budynek główny jest dalej od brzegu, wyniesiony trzy metry ponad grunt na stalowym ruszcie posadowionym na fundamentach. „Samolot” zostanie rozebrany, podobnie dawne laboratorium, tzw. greenhouse (szklarnia), i domki naukowców. Stanęły też dwie nowe hale na sprzęt, głównie pływający: zodiaki, pontony, łodzie.
Co jeszcze zmieniła modernizacja?
Mamy nową, biologiczną oczyszczalnię ścieków. Do zatoki trafia z niej woda biologicznie martwa, czyściusieńka. Dawniej szambo wylewano wprost do zatoki. Wodę słodką czerpiemy z okolicznego jeziorka i wielokrotnie filtrujemy, na kranach są jeszcze filtry z podwójną osmozą.
A czym jest mszarnik, na który nie wolno wchodzić [podmokły teren porośnięty mchami – przyp. red.]?
Tak zwany święty mszarnik! To Ogrody Jasnorzewskiego, porośnięte mchami i porostami. Wokół stacji są obszary ściśle chronione, tzw. ASPA [Antarctic Specially Protected Area, pol. szczególnie chroniony obszar Antarktyki – przyp. red.]. Przy stacji mamy ASPA nr 128. Cała Antarktyka jest rezerwatem przyrody, a ASPA to rezerwat w rezerwacie. Wstęp jest tylko w celach naukowych i za specjalnym pozwoleniem.
To się wymyka wyobrażeniu o Antarktydzie: wieczna zmarzlina, lód, biel i nic więcej.
Właśnie! Na Wyspie Króla Jerzego, w archipelagu Szetlandów Południowych, jest najwięcej stacji, bo najłatwiej tu dotrzeć, a ląd coraz bardziej się odsłania. Klimat też jest łagodniejszy. Kandydaci pod hasłem „warunki ekstremalne” wyobrażają sobie minus 50 stopni. Tak nie jest. Sam kontynent jest najzimniejszy, najsuchszy i najbardziej wietrzny, ale na wyspach jest dużo łagodniej. Temperatura potrafi spaść do minus 20, ale w antarktyczne lato, od listopada do marca czy kwietnia, sięgała, kiedy tam byłam, nawet 8–10 stopni na plusie. Minus 40 czy 50, o ile wiem, nigdy tam nie odnotowano.
Co więc jest największym wyzwaniem?
Wiatr, w porywach ponad 40 m/s. Rekord to co najmniej 43 m/s. Do tego wahania ciśnienia, temperatura skacząca wokół zera i wiatry katabatyczne [zimne wiatry spływające od lodowców – przyp. red.]. To wpływa na psychikę załogi, zwłaszcza zimą, od kwietnia do października.
Nie ma też czarnej nocy polarnej ani dnia polarnego. Jesteśmy na ok. 62 stopniu szerokości południowej. Latem jest godzina, dwie nocnej szarówki, a zimą zamiast dnia mamy jakieś cztery godziny szarówki [półmroku – przyp. red.].
Doświadczyła Pani tego osobiście?
Byłam na stacji trzykrotnie, ale latem, najdłużej chyba półtora miesiąca. Nigdy nie zimowałam.
To szalenie daleko. Czy ekipa „Arctowskiego” nie czuje się w pewnym sensie kresowiakami?
Coś w tym może być. Stacja jest ponad 14 tys. km od Warszawy, to najdalej na południe wysunięta polska placówka. Mówimy trochę żartem, a trochę z dumą, że to taka nasza nieformalna ambasada. Odwiedzają nas szefowie sąsiednich stacji i programów antarktycznych, politycy, ministrowie.
Najbliżsi sąsiedzi to brazylijska stacja Ferraz i peruwiańska Machu Picchu, działająca tylko latem. „Arctowski”, podkreślę, jest stacją całoroczną. Dzięki temu należymy do nielicznych państw ze statusem strony konsultatywnej Układu Antarktycznego. Całoroczne stacje ma, jeśli się nie mylę, ok. 20 krajów. Wokół są też Chilijczycy. Korzystamy z transportu innych programów, bo całkiem samodzielni logistycznie nie jesteśmy.
A zimą?
Zimą statki praktycznie przestają pływać po Zatoce Admiralicji i Cieśninie Drake’a. Czasem odwiedzą nas Brazylijczycy, jeśli warunki są fantastycznie sprzyjające. Badań się nie prowadzi, tylko obserwator ekologiczny pracuje według harmonogramu. Zadaniem jest przetrwanie do lata, kiedy przypływają naukowcy i potrzebują wsparcia.
Kto zostaje na zimę?
Osiem do dziesięciu osób. Energetyk od agregatów i ogrzewania, mechanik i obserwator ekologiczny. Do tego tzw. zodiac driver, czyli operator łodzi pontonowej, i administrator sieci IT. Jest elektronik, który jest też asystentem terenowym i opiekunem sprzętu naukowego, oraz medyk – lekarz albo ratownik.
A jeśli ktoś ulegnie wypadkowi? Statek po niego nie przypłynie?
Możliwości są bardzo ograniczone. Drobne urazy się zdarzają, jak skręcona kostka czy skaleczenie. Wiatr przewrócił nam kiedyś kontener, latały palety, łopaty, nawet drzwi. Ktoś je otwierał, wiatr wyrwał mu je z ręki, uderzyły go w głowę i trzeba było szyć.
Mamy ambulatorium, a przy poważniejszych przypadkach medyk kontaktuje się z Chilijczykami. Jeśli pogoda pozwoli, przyleci helikopter z ich bazy. Ale pomoc może przyjść za godzinę albo za trzy dni. Dlatego trzeba maksymalnie na siebie uważać.
A internet? Też jest limitowany?
Takie były czasy pierwszych polarników z lat 70., gdy był jeden telefon na tydzień i nie wiedziało się, co dzieje się na świecie. Dziś mamy szybki internet i regularne wideorozmowy z kierownikiem wyprawy. Łącze służy głównie do przesyłu danych naukowych, latem to olbrzymie paczki. Przez cały rok pozwala jednak na kontakt z domem przez komunikatory. Przerwy są rzadkie, zdarzają się, gdy wiatr przesunie antenę.
Wspominała Pani, że nigdy nie wychodzi się samemu. Dlaczego? Białych niedźwiedzi tam nie ma.
Nie ma, ale można się poślizgnąć albo, odpukać, spaść z klifu. Pogoda może się nagle załamać i ktoś utknie w refugium [schronieniu oddalonym od bazy – przyp. red.]. Mamy dwa takie domki. Do jednego da się dojść pieszo. Do drugiego, Lions Rump, zatoczkę dalej, dopływa się albo idzie lodowcem. Na lodowiec idą minimum trzy osoby, bo można wpaść do szczeliny.
Chętnych do towarzyszenia obserwatorowi nigdy nie brakuje. On ma specjalne pozwolenia, a jako pomocnika możemy dokooptować każdego. To okazja, by wychylić nos poza stację. To piesze wycieczki, kilka, kilkanaście kilometrów wzdłuż wybrzeża.
Ile osób jest na stacji latem?
Od 30 do 70, w ostatnich sezonach ponad 70, bo była duża ekipa od modernizacji: budowali fundamenty, hale, pierścień energetyczny z rozdzielnicami, oczyszczalnię, system wodno-kanalizacyjny.
W poprzednim sezonie zamknęliśmy bryłę nowego budynku głównego: drewniane panele z izolacją, obłożone blachą ze stopu aluminium i miedzi. Budynek jest w stanie surowym, a tej zimy ponad 20 zimowników prowadzi tam prace wykończeniowe.
Zimą też się buduje?
Mamy dom o powierzchni ok. 1500 mkw. w stanie surowym. Działa już ogrzewanie, więc praca w środku nie zależy od pogody. Ludzie są podzieleni na brygady: ścianki działowe, wentylacja, rozdzielnice. Kluczowy był poprzedni sezon. Kładzenie olbrzymich paneli przy huraganowym wietrze było niemożliwe, więc kilkumiesięczne okno lata zawęziło się do dni, w których można było pracować z dźwigiem i dokręcać panele na dachu.
W nadchodzącym sezonie będzie stolarka na wymiar, pod wyjątkowy kształt budynku, i montaż łazienek, pokoi, laboratoriów, kuchni, magazynów. W lutym chcemy zrobić otwarcie. Pewnie jak to w domu: najpierw parapetówka, a żarówki jeszcze na drutach. Zaczniemy przeprowadzkę i zakończymy sezon rozbiórką „samolotu”. Niezamieszkany szybko by niszczał, a na ogrzewanie i naprawy nie będzie już zasobów.
W jego miejscu powstanie lądowisko dla helikopterów. Lądują u nas Peruwiańczycy czy chilijskie siły powietrzne, gdy trzeba kogoś ewakuować albo coś dostarczyć.
Skąd nazwa „samolot”?
Nadali ją chyba pierwsi polarnicy. Jedna teoria mówi o kształcie: korpus i skrzydła. Druga – że przy silnych wiatrach wszystko się trzęsło jak w samolocie podczas turbulencji.
Od czego się zaczęło i właściwie po co?
Od połowów kryla. Pływały tam polskie statki i potrzebny był przyczółek. Prof. Stanisław Rakusa-Suszczewski, ojciec założyciel, wypatrzył dobrze usytuowane miejsce nad Zatoką Admiralicji, u stóp wzgórza Point Thomas. Wcześniej mieli tam swój kontener Amerykanie, ale dziejowo tak się złożyło, że to Polacy zbudowali tu stację.
Polscy zdobywcy wbili flagę czy trzeba było to gdzieś zgłosić?
Antarktykę obejmuje Układ Antarktyczny, podpisany w Waszyngtonie 1 grudnia 1959 r. To zaledwie 14 artykułów dedykujących Antarktykę pokojowi i nauce. Do tego dochodzi protokół madrycki o ochronie środowiska. Roszczenia terytorialne są zamrożone. Kraj, który chce zbudować stację, przechodzi przez fora, takie jak ATCM, czyli spotkania bardziej prawne, i COMNAP, gdzie spotykają się szefowie logistyki. Trzeba uzyskać zgody i przedstawić ekspertyzy środowiskowe. My też je wykonaliśmy przed modernizacją. Monitorujemy wpływ hałasu maszyn na zwierzęta i pobliskie pingwinisko, ewentualne wycieki, produkcję i utylizację śmieci.
Jakie badania prowadzi się na stacji?
Przeróżne. Mamy wieloletnie monitoringi: populacje ptaków i ssaków morskich, pomiary meteorologiczne, hydrologiczne i hydrochemiczne, aktywność sejsmiczną, jonosfery z wykorzystaniem sygnałów GNSS. Badamy też zanieczyszczenia, m.in. cezem i rtęcią, gatunki obce i wpływ turystyki.
Przyjeżdżają też naukowcy z kraju i z zagranicy: glacjolodzy, geolodzy, badacze planktonu, śniegu, wody i zwierząt. Pobiera się np. krew pingwinom. Nasza koleżanka, dr Katarzyna Tołkacz, bada kleszcze.
Były też badania psychologiczne. Dr Agnieszka Skorupa z Uniwersytetu Śląskiego badała, jak zimownicy funkcjonują w środowiskach izolowanych, ograniczonych i ekstremalnych. Badacze z Zurychu, z udziałem Polki, sprawdzali, jak relacje romantyczne, istniejące albo zawiązane na wyprawie, wpływają na dynamikę grupy. Naprawdę jest tych projektów sporo i wielu naukowców przewija się przez stację w ciągu sezonu letniego.
Czy w Antarktyce rodziły się dzieci?
Znany jest przypadek z 1978 r., gdy w argentyńskiej bazie „Esperanza” urodził się Emilio Marcos Palma. Podobne narodziny miało Chile w Villa Las Estrellas. Ciężarne kobiety przywożono tam celowo, w rywalizacji o strefy wpływów: „to nasza ziemia, bo rodzą się tu nasi obywatele”. Już się tego oczywiście nie praktykuje. U nas nie ma warunków do przyjmowania porodu, to byłaby ewakuacja medyczna.
Jakie wymagania muszą spełniać osoby jadące na „Arctowskiego”? Psychika, kondycja, może język hiszpański?
Hiszpański jest mile widziany, ale po angielsku też można się z sąsiadami porozumieć. Najważniejsze są umiejętności na dane stanowisko, patrzymy też na doświadczenie polarne, choćby z Arktyki. Bardzo ważna jest osobowość, bo superspecjalista może sobie nie radzić w grupie.
Proszę mi wierzyć, przez wiele miesięcy oni wiedzą o sobie wszystko. Są jak rodzina: kłócą się, godzą. Nawet kubek odstawiony nie do zmywarki, tylko do zlewu, potrafi kogoś podminować i wywołać awanturę. Siedząc w biurze w Polsce czy na Litwie, nawet byśmy o tym nie pomyśleli.
Jak wygląda selekcja?
Jest pełny panel badań fizycznych i psychicznych u ponad 10 specjalistów oraz współpraca z psychologiem. Grupę dobieramy tak, by była różnorodna, młodsi i dojrzalsi, kobiety i mężczyźni, a jednocześnie harmonijna.
Potem jest tygodniowe zgrupowanie, przeważnie na wybrzeżu: pierwsza pomoc, techniki ratunkowe i linowe na lodowcu, certyfikat radiooperatora krótkiego zasięgu. I dwa dni z psychologiem: poznawanie motywacji, mocnych i słabych stron. Pomaga już to, że ktoś powie: „Jak jestem zły, muszę się zamknąć w pokoju, nic do mnie nie mówcie”, a ktoś inny: „Ja wtedy włączam głośną muzykę, idę na siłownię i zaraz mi przechodzi”. Nie zmienimy ludzi w tydzień, ale uwrażliwiamy, że kryzysy będą, i pokazujemy, jak z nich wychodzić.
Zdarza się, że ktoś rezygnuje?
Na zgrupowaniu raczej nie, ale podczas rozmów rekrutacyjnych tak. Staram się nie lukrować rzeczywistości, nie obiecywać przygody rodem z czasów Shackletona wśród pingwinów i słoni morskich. Liczą się obowiązki. Praca bywa monotonna, pogoda potrafi zatrzymać w stacji na tydzień czy dwa.
I jest rozłąka. Zgłaszają się kandydaci z dwu-, trzylatkami: „Zostawiam je już na weekend, dadzą radę”. Mówię: „Miniesz jedne święta, drugie, zostawiasz żonę, męża, partnera”. „Nie ma sprawy, już teraz jeździmy osobno na tydzień”. Ale tydzień a pół roku? Letnie turnusy to najkrócej sześć, siedem miesięcy, zimowe nie krócej niż sześć.
Kandydaci czasem coś zatajają, ale to wraca rykoszetem. Lepiej uczciwie przyznać się przed sobą i zrezygnować mimo żalu niż męczyć się tam albo wracać. Zastąpienie kogoś jest kosztowne, także emocjonalnie.
Czego tam najbardziej brakuje?
Tutaj, gdy mam gorszy dzień, dzwonię do przyjaciółki, idę do kina, na basen, do lasu. Dlatego pytam kandydatów, jak radzą sobie ze stresem. Tam zieleni prawie nie ma, kina też. Pójdą na siłownię, a tam znowu ten gość, który działa im na nerwy. Spacer? Kilometr w jedną stronę, kilometr w drugą i koniec. Spacerniak, jak mówią.
Większość wraca z fantastycznym doświadczeniem. Część stwierdza, że to nie miejsce dla nich: wykonają zadanie, ale się męczą. Jest jednak duża grupa, która łapie bakcyla, taką antarktyczną gorączkę, i chce wracać.
Jak wygląda dzień pracy? Osiem godzin obowiązków i szesnaście dla siebie, na malowanie obrazów i spacery?
Każdy dzień jest inny, praca jest zadaniowa. Gdy zepsuje się maszyna albo jest rozładunek, mechanik praktycznie musiałby spać w warsztacie. Potem przychodzi luz i można pomóc obserwatorowi albo w kuchni. Jak w małym gospodarstwie rolnym, zawsze jest coś do zrobienia. Każdy musi mieć dyscyplinę i umieć ustalać priorytety, ale też powiedzieć „stop”.
Wieczorem ktoś rzuca hasło: o godz. 20 film. Wszyscy się schodzą, ktoś podpieka ziarenka na popcorn. Formalnie to etat, 40 godzin tygodniowo, ale elastyczny. Nie powiesz: „Zepsuł się agregat, ale ja już jestem po pracy, bo jest po godz. 17”. Naukowcy czasami wypływają o 3 nad ranem, bo do 10 ma być ładnie, a od 16 przez trzy dni będzie tak wiało tak, że nie da się wyjść ze stacji. Elastyczność to podstawa, pogoda często dyktuje warunki.
Wypływacie na sam kontynent?
Nie. W ramach zadania prowadzonego przez prof. Roberta Bialika pływamy na Wyspę Pingwina, na przylądek Melville, najdalej do Destruction Bay. Dopływamy też do chilijskiej bazy „Frei” z lotniskiem. Potrzeba wtedy dwóch, trzech łodzi z asekuracją, bo otwarte morze to dużo większe ryzyko. Do kontynentu nie pływamy, nie prowadzimy tam badań. Bezpieczeństwo ludzi jest na pierwszym miejscu.
Kto za to wszystko płaci?
Modernizacja stacji trwa od 2018 r. i jest finansowana z dotacji Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego RP, ostatecznie ten koszt to ok. 173 mln zł. Ministerstwo finansuje też bieżące funkcjonowanie stacji, która działa jako tzw. specjalne urządzenie badawcze. Jesteśmy państwową placówką naukowo-badawczą.
Wywiad opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 44 (128) 07-13/11/2026