Deklaracje a praktyka
— Aby zrozumieć znaczenie tych haseł, trzeba przypomnieć, że carska Rosja nie przyznawała narodom zamieszkującym imperium pełnej samodzielności. Po rewolucji lutowej 1917 r. i obaleniu Mikołaja II Rząd Tymczasowy zapowiedział zwołanie Zgromadzenia Ustawodawczego, które miało zdecydować o przyszłym ustroju państwa. Wśród rozważanych rozwiązań znajdowała się szeroka autonomia regionalna, jednak ostateczny status poszczególnych narodów nie został rozstrzygnięty. Bolszewicy nazywali Imperium Rosyjskie „więzieniem narodów” i deklarowali prawo do samostanowienia, również do oderwania się od Rosji. 15 listopada 1917 r. ogłosili Deklarację Praw Narodów Rosji, która uznawała równość i suwerenność narodów oraz ich prawo do samodzielnego decydowania o przyszłości. Deklaracje te miały również wymiar polityczny: bolszewicy starali się wykorzystać dążenia narodowe, osłabić przeciwników i zdobyć poparcie dla nowej władzy — mówi doc. dr Algirdas Jakubčionis.
Jak ocenia rozmówca stosunek bolszewików do kwestii narodowej nie był jednak jednoznaczny. Zgodnie z ideologią marksistowską ruchy narodowe mogły odciągać robotników od walki klasowej i osłabiać solidarność międzynarodowego proletariatu. W praktyce bolszewicy próbowali więc godzić deklarowane prawo narodów do samostanowienia z dążeniem do rozszerzania rewolucji socjalistycznej.
Dążenia do niepodległości
— Wydarzenia w Rosji miały wpływ na sytuację Litwy, która podczas I wojny światowej znajdowała się pod okupacją niemiecką. Litewscy działacze polityczni starali się wykorzystać zmieniającą się sytuację międzynarodową, aby doprowadzić do odbudowy państwowości. Ważnym krokiem była konferencja litewska w Wilnie, która odbyła się w dniach 18-22 września 1917 r. Powołano na niej Radę Litewską (Tarybę), mającą reprezentować interesy narodu litewskiego. 11 grudnia 1917 r. Rada ogłosiła deklarację o odrodzeniu państwa litewskiego, przewidującą jednak trwałe związki z Niemcami. Pełną niepodległość Litwa proklamowała 16 lutego 1918 r. Przykładem dla litewskich działaczy była również Finlandia, która ogłosiła niepodległość 6 grudnia 1917 r. — podkreśla historyk.
Eksport rewolucji na Zachód
Bolszewicy nie zamierzali ograniczać swoich działań do terytorium dawnego Imperium Rosyjskiego. Rozwijali ideę rewolucji światowej, zakładając wspieranie ruchów komunistycznych w innych państwach i obalanie istniejących tam rządów. Dawne ziemie imperium miały stać się bazą do rozszerzania rewolucji na Europę.
Litwa również znalazła się w planach bolszewików dotyczących rozszerzenia rewolucji na Zachód. Jak wyjaśnia doc. dr Algirdas Jakubčionis, w połowie grudnia 1918 r. litewscy komuniści pod przywództwem Vincasa Mickevičiusa-Kapsukasa, przy wsparciu bolszewickiej Rosji, proklamowali Litewską Republikę Radziecką. Projekt ten nie był jednak wyłącznie inicjatywą lokalnych działaczy — jego realizacja zależała od obecności Armii Czerwonej. Po zajęciu Wilna przez wojska bolszewickie 5 stycznia 1919 r. zaczęły tam funkcjonować instytucje nowej władzy. W lutym ofensywa radziecka została zatrzymana przez wojska litewskie i niemieckie oddziały ochotnicze. 27 lutego Litewska Republika Radziecka połączyła się z Radziecką Białorusią, tworząc Litewsko-Białoruską SRR.
— Wydarzenia te pokazały, jak wielka przepaść dzieliła bolszewickie deklaracje o prawie narodów do samostanowienia od polityki prowadzonej przez nową władzę. Dla Litwy był to czas trudnej walki o utrwalenie własnej państwowości. Mimo wojennych zawirowań, zagrożenia ze strony bolszewików i prób narzucenia jej obcego systemu politycznego Litwa utrzymała drogę ku niepodległości. Ogłoszony 16 lutego 1918 r. akt niepodległości stał się fundamentem odrodzonego państwa. Pierwszy okres niepodległości Litwy trwał do 1940 r., kiedy kraj został okupowany przez Związek Radziecki i włączony do jego terytorium. Oznaczało to kres ponad dwóch dekad samodzielnego istnienia państwa litewskiego — mówi historyk.
