Ludwik Reza urodził się w 1776 r. w miejscowości Karweiten na Mierzei Kurońskiej, wywodził się z wymarłej już społeczności Kurów. Kształcił się na Uniwersytecie „Albertyna” w Królewcu, gdzie w 1799 r. uzyskał stopień doktora nauk teologicznych. W tym samym roku ordynowano go na pastora luterańskiego – w regionie, gdzie od ponad dwóch wieków, od czasu Hołdu Pruskiego, dominowali ewangelicy, zarówno niemieckiej, jak i polskiej czy litewskiej narodowości.
W czasie wojen napoleońskich Reza (1812–1814) był kapelanem w wojsku pruskim. Od 1807 r. wykładał teologię na „Albertynie”, zaś w 1818 r. został dyrektorem Seminarium Języka Litewskiego w Królewcu. Przygotował nowe litewskie tłumaczenie Pisma Świętego, a także zbiór litewskich pieśni ludowych. W 1818 r. wydał po niemiecku tłumaczenie Donelaitisa: „Das Jahr in vier Gesängen. Ein ländliches Epos aus dem Litauischen des Christian Doneleitis, genannt Donalitius”. Wydawał także poezję w języku niemieckim. Zmarł w 1840 r. w Królewcu.
Upamiętnienie wybitnej postaci
Wystawa została przygotowana z inicjatywy prof. Norberta Kasparka z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, który był jej dobrym duchem. Autorami tekstów zamieszczonych na kilkunastu planszach są: Cezary Rzepczyński, Ewelina Gołębiowska oraz dr Violeta Pansevič. Pierwsze dwie osoby reprezentują Archiwum Państwowe w Olsztynie, ostatnia – Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne w Wilnie. Wstęp do dwujęzycznej ekspozycji napisał dr Paweł Pietrzyk, naczelny dyrektor Archiwów Państwowych w Warszawie.
– Wystawę zorganizowaliśmy w celu upamiętnienia wybitnej postaci, jaką niewątpliwie jest Martynas Liudvikas Rėza [taka jest litewska pisownia jego nazwiska, oryginalna, niemiecka to „Martin Ludwig Rhesa” – przyp. red.], niezmiernie zasłużonej dla kultury i języka litewskiego. Celem wystawy było przybliżenie polskiej publiczności zarówno samej osobistości Rezy, jak i bogactwa litewskiego dziedzictwa kulturowego, ale też podkreślenie znaczenia otwartości na inne kultury, wzajemnego szacunku, przy jednoczesnym zachowaniu dbałości o własną tożsamość – powiedział „Kurierowi Wileńskiemu” II sekretarz ambasady Litwy w Warszawie Artur Zapolski.
Wystawa składa się głównie z dokumentów przechowywanych w Archiwum Państwowym w Olsztynie, które trafiły tutaj pod koniec II wojny światowej z Królewca, a także materiałów Litewskiego Państwowego Archiwum Historycznego w Wilnie. Plansze są dwujęzyczne, na każdej z nich oprócz aspektu wizualnego – skanów dokumentów, zdjęć czy pocztówek ze starego Królewca – znajdziemy informacje opracowane przez historyków.
Wniósł wkład w kulturę Litwy
Dlaczego Reza jest ważny dla Litwinów? – Na Litwie, a szczególnie w regionie Małej Litwy, Martin Ludwig Rhesa jest uznawany za jedną z ważnych postaci litewskiej kultury, nauki i tożsamości. Zarówno w środowisku naukowym, jak i w szerszej świadomości społecznej funkcjonuje jako wybitny pośrednik między kulturami – twierdzi dr Violeta Pansevič, dodając, że choć był obywatelem Prus i profesorem Uniwersytetu w Królewcu, potrafił połączyć niemiecką tradycję intelektualną epoki Oświecenia z głębokim przywiązaniem do języka litewskiego i kultury litewskiej. – Jego działalność przyczyniła się do wprowadzenia litewskiego folkloru oraz twórczości Kristijonasa Donelaitisa w szerszy, europejski obieg kulturowy. Na obszarze Małej Litwy pamięć o Rhesie stała się ważnym elementem regionalnej tożsamości – dodaje badaczka.
Trochę inaczej na Rezę patrzy litewski Kościół luterański, dla którego wciąż jest punktem odniesienia. – Rėza podkreślał znaczenie języka litewskiego dla nauki i moralności narodowej, bronił jego pozycji w życiu publicznym oraz sprzeciwiał się planom pruskich władz z 1814 r., zakładającym usunięcie języka litewskiego ze szkół. Opracował i wydał ponownie Biblię w języku litewskim. Sfinansował publikację dzieł pastora Kristijonasa Donelaitisa, w tym poematu „Metai” oraz zbioru bajek. Opracował także pierwszy zbiór litewskich pieśni, publikując je zarówno w języku litewskim, jak i niemieckim – informuje „Kurier Wileński” przedstawicielka parafii luterańskiej w Kłajpedzie Nerija Palec. – Jego imieniem nazwano szkoły. Samorząd Neringi ustanowił coroczną ogólnokrajową Nagrodę im. Rėzy w dziedzinie kultury i sztuki. Jako postać historyczna wniósł on istotny wkład w dziedzictwo piśmiennicze, kulturę oraz życie kościelne zarówno Małej Litwy, jak i całej Litwy. Kościół na Litwie wspomina go z wdzięcznością i szacunkiem, obchodząc ważne rocznice związane z jego życiem – dodaje.
Miejscowość, z której urodził się Reza, czyli Karwaiten (lit. Karvaičiai), została zasypana przez piaski, zginęli wówczas jego rodzice. Obecnie, jak podkreśla dr Pansevič, jednym z najważniejszych miejsc związanych z jego dziedzictwem jest Juodkrantė, gdzie działa Centrum Kultury im. Ludwika Rhesy, organizujące wystawy oraz podejmujące działania na rzecz zachowania i popularyzacji dziedzictwa kulturowego Mierzei Kurońskiej.
Wpływ na Mickiewicza
Zapytaliśmy archiwistkę, jak powstała sama wystawa, prezentowana dotychczas podczas wrześniowej konferencji w Nidzie na Mierzei Kurońskiej, zorganizowanej z okazji trwającego właśnie Roku Rezy, ogłoszonego przez Sejm Litwy w 2025 r.
– Wszystko rozpoczęło się dwa lata temu, podczas mojego stażu w Archiwum Państwowym w Olsztynie. Poszukując materiałów dotyczących Litwy, odkryłam, że w zasobie Archiwum przechowywane są dokumenty dotyczące Uniwersytetu w Królewcu oraz działającego przy nim Seminarium Litewskiego. Analiza tych materiałów pozwoliła mi bliżej poznać działalność i dorobek Martina Ludwiga Rhesy – mówi dr Violeta Pansevič.
– W naszym olsztyńskim archiwum, do którego w wyniku sytuacji wojennej z 1945 r. trafiło wiele dokumentów z Królewca, mamy kilkanaście nieznanych na Litwie dokumentów związanych z Rezą – potwierdza prof. Norbert Kasparek z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie.
Co na wystawie zobaczą Polacy, którzy o Rezie praktycznie nie wiedzą nic, choć był to twórca, który, jak się okazuje, inspirował polskiego wieszcza narodowego? – Na wystawie pokazaliśmy mało znany aspekt historii polsko-litewskich związków kulturowych – związki między działalnością naukową Martina Ludwiga Rhesy a twórczością Adama Mickiewicza – informuje dr Pansevič.
Jakie są związki między autorem „Dziadów” i „Ballad i romansów” a wschodniopruskim duchownym i literatem? – Podczas studiów w Wilnie poeta zetknął się z pracami Rhesy poświęconymi historii, językowi i kulturze dawnej Litwy. Zawarte w nich informacje, opisy i materiały mogły stanowić dla Mickiewicza jedno ze źródeł wiedzy o litewskiej przeszłości i dostarczyć inspiracji wykorzystywanych później w jego twórczości, w tym w poemacie „Grażyna”. To właśnie dzięki badaniom Rhesy poeta mógł czerpać z litewskiego dziedzictwa, wówczas jeszcze niemal nieznanego polskim czytelnikom – twierdzi badaczka.
Wystawa w ambasadzie Litwy będzie prezentowana do połowy listopada – możliwość jej obejrzenia istnieje za pomocą kontaktu z placówką dyplomatyczną w Warszawie. Docelowo ma być skierowana na Litwę, do muzeum Rezy, ale także do Olsztyna, gdzie zostanie pokazana w siedzibie Archiwum Państwowego.
Artykuł opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 41 (119) 17-23/10/2026