Od 1994 r. Polski Teatr „Studio” w Wilnie organizuje największe na świecie festiwale teatralne prezentujące polskie teatry spoza Macierzy. Po przerwie w latach 1996–2006, od 2007 r. już regularnie co dwa lata odbywają się Wileńskie Spotkania Sceny Polskiej, a od 2012 r. dołączył do nich MonoWschód, czyli Międzynarodowy Festiwal Monospektakli.
Ósma edycja była wyjątkowa pod wieloma względami. Przez cztery październikowe dni (22–25) widzowie w Wilnie (sala DKP), Ejszyszkach, Grigiszkach, Pogirach, Trokach (Galeria Sztuki „Fojė”) i Zujunach mogli obejrzeć rekordowe 11 spektakli z pięciu krajów: Litwy, Szkocji, Ukrainy, USA i Polski. Rekordowa była także liczba premier – realizatorzy i aktorzy trzech spektakli po raz pierwszy właśnie na MonoWschodzie pokazali swoje dzieła.
Podczas ceremonii otwarcia festiwalu Dariusz Piotr Wiśniewski, konsul generalny RP w Wilnie, zwrócił uwagę na jeszcze jeden element wyróżniający MonoWschód. Chodzi o pokazy poza Wilnem, dzięki czemu festiwal rozszerza swój zasięg i daje możliwość kontaktu z teatrem w miejscach nieczęsto zauważanych.
Tradycyjna gościnność i serdeczność gospodarzy festiwalu dopełniły całość. Jeden z uczestników festiwalu powiedział w tym roku: „Mieszkam na stałe w Polsce i kocham nasz kraj, ale jeśli chcę więcej Polski, przyjeżdżam do Wilna”. Organizatorzy celebrują wydarzenia, dzięki czemu atmosfera odświętności udziela się wszystkim.
Wileńskie festiwale mają swoje rytuały pieczołowicie odtwarzane co roku. Festiwal otwiera i zamyka dźwięk dzwonka, którym potrząsają na scenie organizatorzy i zaproszeni goście. Na inaugurację wybrzmiewają tradycyjnie dwa songi: „Teatr musi grać” i „Taki kraj”, w tym roku zaśpiewane przez Monikę Jodko, której akompaniował Łukasz Kamiński. Uczestnicy tegorocznego MonoWschodu byli nagradzani po występach statuetkami aniołków, symbolu festiwalu od lat, oraz wyjątkowym słodkim akcentem – czekoladkami zaprojektowanymi w hołdzie pamięci Čiurlionisa. Aldona Olchowska, Andrzej Krukowski i Daniel Gancewski zostali odznaczeni przez Fundację „Pomoc Polakom na Wschodzie” im. Jana Olszewskiego, na wniosek organizatorów, medalami „Meritus Patriae” (Zasłużony Ojczyźnie).
Premiera gospodarzy na otwarcie festiwalu
W roku 2025 nie tylko w Litwie fetowano 150-lecie urodzin Mikalojusa Konstantinasa Čiurlionisa (1875–1911). Ten kompozytor, malarz, pianista jest nie tylko jednym z najwybitniejszych artystów w całej historii Litwy, ale zaliczany jest do czołówki europejskiej epoki symbolizmu. Nic dziwnego, że postać nadal rezonuje, co wykorzystał Teatr Polski „Studio” w Wilnie.
Po wieloobsadowym spektaklu „M.K. Čiurlionis. Trajektorie” premierowanym na XII Wileńskich Spotkaniach Sceny Polskiej przyszedł czas na monospektakl w wykonaniu Sebastjana Kazakovskisa. „M.K. Čiurlionis. Samotność” wyreżyserowała Lila Kiejzik do scenariusza Henryki Sokołowskiej. Odtwórcę tytułowej roli wspierają: śpiewaczka Ewa Rawłuszewicz, Tomasz Sokołowski i Dawid Leontiew (tancerze) oraz Daniel Gancewski (skrzypce), którego interpretacje utworów Čiurlionisa i klasyki były czymś więcej niż tylko ilustracją muzyczną, ale pełniły funkcję dramaturgiczną. Młodzież, która licznie przybyła na premierową prezentację do DKP żywo i życzliwie reagowała na odtwórcę głównej roli, Sebastjana Kazakovskisa.
Trudne losy, historie prawdziwe
Widzowie zebrani w Gimnazjum w Zujunach uczestniczyli w premierowej odsłonie spektaklu „Skazany na noc. Kartki z życia Władysława Sebyły” w wykonaniu i reżyserii Przemysława Tejkowskiego, w oparciu o scenariusz Marii Doroty Pieńkowskiej. Była to historia poety i żołnierza, uczestnika pierwszego powstania śląskiego, kampanii wrześniowej, więźnia Starobielska, rozstrzelanego w Charkowie przez NKWD. Jako poeta tworzył grupę literacką Kwadryga, pracował w Polskim Radiu, w którym prowadził „Kwadrans Literacki”. Ze względu na okoliczności śmierci Sebyła był po wojnie skazany na zapomnienie jako poeta i oficer. W 2007 r. został pośmiertnie mianowany na stopień porucznika.
Tragiczna historia rodzinna stała się punktem wyjścia w wyjątkowym spektaklu „Mój ojciec” do tekstu Aleksandrasa Rubinovasa (według wspomnień Stanislovasa Rubinovasa), w jego wykonaniu i reżyserii. W bardzo kameralnym i minimalistycznym monodramie (wystawionym w jęz. litewskim) opowiedział dramatyczne losy swojej matki, ojca Stanislovasa i swojego dziadka rozstrzelanego w 1941 r. w Ponarach. To historia o wielkiej determinacji matki i syna, woli przeżycia, niesłabnącej sile ocalającej tych, którzy jako Żydzi skazani zostali na zagładę, ale w niewiarygodny sposób udało im się uniknąć śmierci.
Spektakl przyciągnął liczną publiczność, która doceniła skupioną, wyważoną, minimalistyczną, choć sugestywną grę aktorską. Warto wspomnieć, że A. Rubinovas był jednym z pomysłodawców MonoWschodu.
Inny rodzaj trudnej historii wyśpiewała sopranistka Katarzyna Zawada w spektaklu „Helena Modrzejewska – zakazany występ” według scenariusza i reżyserii Andrzeja Tylczyńskiego, pokazany widzom w Centrum Rozrywki i Biznesu w Ejszyszkach. Sztuka napisana w roku 2015, w 120. rocznicę zakazanego występu Modrzejewskiej, jest próbą odtworzenia historycznego wydarzenia mającego odbyć się w 1895 r. – występu Heleny Modrzejewskiej w Kaliszu.
W 1893 r. władze carskie wydały aktorce nakaz opuszczenia Warszawy, miasta, gdzie odniosła spektakularny sukces, i zakazały Modrzejewskiej wjazdu na teren Imperium Rosyjskiego ze względu na jej krytyczny stosunek do zaborcy. Artystka jawnie krytykowała politykę Rosji i Niemiec wobec Polaków. „Zmierzyć się na scenie z postacią Heleny Modrzejewskiej to szczególne wyzwanie. Katarzyna Zawada przyciągała uwagę, wydobywając z tej historii zarówno siłę artystki, jak i wrażliwość kobiety” – napisano w komentarzu w mediach społecznościowych.
Historie „zwyczajnej” przemocy
Podczas ósmej edycji MonoWschodu pokazane zostały dwa spektakle, które połączył temat ucisku i agresji. W Trokach Teatr Nasz Chicago pokazał premierowo „Czyściec” na podstawie tekstu Eugenii Chomiak „Piekło Czyściec Bliżej Nieba”. Monodram porusza niebezpieczny i trudny temat przemocy domowej, ukazuje emocjonalne i psychologiczne koszty wynikające z takiej sytuacji, ilustruje cenę długotrwałego bycia w toksycznej relacji. Gosia Duch wciela się w rolę kobiety stłamszonej, niepewnej, nieufającej swojej intuicji, która ostatecznie jednak uruchamia kobiecą moc przetrwania.
„Zwyczajna” przemoc to także historia opowiedziana w „Zapiskach oficera Armii Czerwonej” Polskiego Teatru „Studio” na podstawie powieści Sergiusza Piaseckiego. Wykreowana przez Edwarda Kiejzika postać oddaje charakter typowego przedstawiciela sowieckiej mentalności w czasach stalinowskich, działającego brutalnie, bezmyślnie, ogołoconego z uczyć wyższych, pozbawionego skrupułów i wykazującego się najprostszymi nawykami. Jego życie wpisane w mechanizm tyranii, poddane inwigilacji, budowane na posłuszeństwie, kończy się tragicznie, choć widz nie czuje współczucia. Spektakl pokazany w Centrum Kultury Pogirach w Dniu Konstytucji (25 października) zainaugurował działalność artystyczną tego nowego ośrodka w rejonie wileńskim.
Dygresja i polemika mile widziane
Żadna edycja festiwalu w Wilnie nie odbyła się bez Polskiego Teatru Ludowego we Lwowie. „Lwowscy przyjaciele są z nami od początku, współtworząc historię i niepowtarzalną atmosferę tych spotkań. Ta wierna obecność jest dla nas bezcenna. Każdy ich przyjazd to radość obcowania ze sztuką, ale też kolejne spotkanie z bliskimi ludźmi, z którymi od lat łączy nas miłość do teatru” – o czym przeczytać można we wpisach organizatora.
Tym razem podczas święta teatru w stolicy Litwy widzowie mogli obejrzeć w DKP monodram „Beniowski”, na podstawie poematu dygresyjnego Słowackiego, w wykonaniu Wiktora Lafarowicza, którym opiekował się artystycznie niezrównany dyrektor teatru ze Lwowa, Zbigniew Chrzanowski. Aktor wcielił się w rolę polskiego szlachcica Maurycego Beniowskiego, którego niesie charakter, historia i przekonanie o wyjątkowości. W okrojonej względem poematu opowieści daje się odczuć polemiczność, jaką zafundował Słowacki odbiorcom i kreatorom, z Mickiewiczem na czele, wobec porządku romantycznego, cierpiętnictwa i wieszczowania.
No i „do rywalizacji” stanął sam Mickiewicz, którego na warsztat poprzez wybrane fragmenty „Pana Tadeusza” wziął Mateusz Nowak (reżyseria Stanisław Miedziewski) w spektaklu o tym samym tytule, co wiekopomne dzieło. Jego występ w DKP to konfrontacja z „klasyczną” recepcją tekstu i historii szlacheckiej, sprowadzona głównie do wątków miłosnych. Telimena, Tadeusz, Zosia i Wojski to postacie, które otrzymały najwięcej czasu scenicznego, dając możliwość aktorowi na wielokrotne przeobrażenia.
To teatr mówiony trzynastozgłoskowcem. „Znane frazy nabierały świeżości, postacie charakteru, a opowieść – bliskości. Były humor, wzruszenie i ten szczególny rodzaj skupienia, który rodzi się, gdy aktor potrafi całkowicie pochłonąć uwagę widowni” – napisano w komentarzu w mediach społecznościowych.
Swoistym rodzajem polemiki był spektakl „Sukces” Fundacji Pomysłodalnia, pokazany w DKP. Młody magister tenor i aktor Marcin Kryża konfrontował się nie tylko z tematem głównym poprzez polemikę z przyzwyczajeniami semantycznymi czy społecznymi, ale wchodził także w interakcje z widzami i konfrontację z własnymi wyobrażeniami o sukcesie.
„Był odważny, bezpośredni, wciągał widzów w sceniczną zabawę i skracał dystans między sceną a widownią. Tym bardziej ujmujące było poznanie go poza sceną – skromnego, ciepłego, nieco nieśmiałego. W tej delikatności i scenicznej odwadze jest coś szczególnie poruszającego” – skomentowano w mediach społecznościowych.
Dzieci tworzą nową widownię
22 i 23 października festiwalową publiczność w Grigiszkach (Grzegorzewie) i Ejszyszkach tworzyły dzieci, które miały okazję obejrzeć bajki ze Szkocji i z Polski. Najpierw Patrycja Zając wcieliła się w postać Czarownicy, aby przybliżyć odbiorcom autorską adaptację baśń braci Grimm. Spektakl pod tytułem „Jaś i Małgosia. Historia prawdziwa” traktuje nie tylko o znanej historii, przetworzonej na język współczesnego widza poprzez odniesienia do AI, pracy zdalnej czy wykorzystując multimedia, ale stawia również pytania dotyczące kwestii dobra i zła (czy wszystkie czarownice są złe?). Spektakl w Centrum Kultury obejrzeli uczniowie klas 1–6 ze szkoły w Grigiszkach, dzieci z grup przedszkolnych oraz uczniowie okolicznych szkół uczących się języka polskiego.
W wypełnionym po brzegi młodą widownią Centrum Rozrywki i Biznesu w Ejszyszkach pokazana została muzyczna bajka Fundacji Pomysłodalnia „Trzy księżniczki na ziarnku piasku”.
Ejszyska instytucja na swoim profilu FB napisała: „Za nami wyjątkowe spotkanie z teatrem i pełną emocji opowieścią o księżniczkach, rodzeństwie i sile wspólnego działania. Historia bohaterów pokazała, jak istotne są empatia, wzajemny szacunek, umiejętność radzenia sobie z emocjami oraz współpraca w obliczu trudności. Przedstawienie przypomniało nam, że działając razem, dzieląc się swoimi talentami i troszcząc się o innych, możemy przezwyciężyć nawet największe wyzwania. To także piękna opowieść o odpowiedzialności za naszą planetę i wspólnym dbaniu o dobro wszystkich mieszkańców”.
6. Zjazd Unii Teatrów Polskich poza Polską
Tym razem zjazd przybrał koncepcję kuluarowych rozmów z finałem na wileńskiej wieży telewizyjnej. Jednym z tematów było sejmowe posiedzenie Komisji Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Środków Przekazu, które odbyło się 21 października w Warszawie. Podjęto tam m.in. temat sytuacji polskiego teatru poza granicami kraju. Przedstawiciele Unii z niepokojem przyjęli fakt pominięcia jej w dyskusji, próbie przywłaszczenia dokonań Unii przez nowo powstały byt skupiony wokół jednej osoby, która nie wykazała się kompleksową znajomością spraw i nie była legitymizowana, aby wypowiadać się w imieniu całego środowiska.
Spektakularny obiad w chmurach z widokiem na stolicę w obrotowej konstrukcji wieży był niejako podsumowaniem unijnych rozmów. Teatry poza Macierzą mierzą się z różnego typu trudnościami o wyjątkowym kalibrze skomplikowania, poszukują niestandardowych rozwiązań, narażone są na stale zmieniające się okoliczności, ale nieprzerwanie uprawiają swoją misję.
Zamiast podsumowania
Każdy, kto choć raz przyjechał do Wilna, wie i czuje, że to miejsce szczególnie nasycone jest tęsknotą, wielokulturowością i historią. Kiedy dopisze się do tego szczególne zaangażowanie Polskiego Teatru „Studio” w kultywowaniu polskości poprzez szeroką działalność kulturalną, rozumianą jako wspieranie i tworzenie warunków rozwoju, to kolejna edycja międzynarodowego festiwalu wpisuje się jako trwały element kultury polskiej poza Macierzą. Zaangażowanie Lili i Edwarda Kiejzików jest w tym sensie trudne do oszacowania i trudno znaleźć podobny przykład oddania w zmieniających się warunkach.
Należy docenić też wkład całego zespołu PTS (szczególne podziękowania dla Małgorzaty Wasilewskiej i osób obsługujących technikę) podczas ósmej edycji MonoWschodu, którzy z pełnym poświęceniem przygotowali coroczne święto teatru.
Działalność Polskiego Teatru „Studio” daje nadzieję, że pomimo „zwykłych, corocznych” trudności finansowo-logistycznych, idea krzewienia słowa polskiego nie zginie. Bogactwo propozycji i pomysł na „rozlanie się” festiwalu poza Wilno są tego najlepszym dowodem a wspieranie PTS to doskonała inwestycja w polskość poza granicami.
Magdalena Olszewska, Piotr Wyszomirski
Artykuł opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 44 (128) 07-13/11/2026
