Wspierana przez rząd centrolewicowej Progresywnej Bułgarii oraz postkomunistyczną Bułgarską Partię Socjalistyczną (BSP) Ilijana Jotowa wygrała II turę wyborów prezydenckich w Bułgarii, które odbyły się w niedzielę 1 listopada. Otrzymała 57,56 proc. głosów, zaś jej rywal Andrej Giurow, wspierany przez centroprawicową, prozachodnią opozycję ekonomista, były wiceprezes banku centralnego i premier rządu tymczasowego na początku 2026 r. – 39,48 proc.
Jotowa pełniła obowiązki głowy państwa po tym, jak w styczniu Rumen Radew ustąpił z urzędu prezydenta, aby wziąć udział w wyborach parlamentarnych. Stanowisko prezydenta sprawował od 2017 r. – od początku Jotowa była jego zastępczynią (w Bułgarii, podobnie jak w USA, głosuje się na parę prezydent–wiceprezydent).
Postkomunistka prezydentem
Wybierany na pięcioletnią kadencję prezydent Bułgarii jest głową państwa. Chociaż jego rola ma głównie charakter reprezentacyjny, pozostaje przedstawicielem państwa w stosunkach międzynarodowych i jest najwyższym dowódcą sił zbrojnych. Prezydent ma prawo weta w parlamencie, jednak można je przełamać zwykłą większością głosów. Podlega mu również wywiad zagraniczny.
Wraz z wyborem Jotowej mająca samodzielną większość w parlamencie Postępowa Bułgaria zyskuje jeszcze większą władzę. Wszak polityczny przeciwnik na urzędzie prezydenckim byłby jakąś instytucjonalną przeciwwagą. Zwycięstwo Jotowej oznacza, że zarówno prezydent, jak i rząd będą reprezentować tę samą opcję polityczną. W tym tandemie Jotowa nadal będzie numerem dwa, co pokazała już choćby konferencja prasowa po ogłoszeniu wyniku wyborów, w której brała udział wraz z premierem Radewem. I to on odpowiadał na większość pytań…
Ilijana Jotowa urodziła się w 1964 r. w Sofii. W latach 90. XX w. pracowała jako prezenterka telewizyjna i redaktorka wiadomości w Bułgarskiej Telewizji Narodowej. Jej praca w tej stacji zapisała się w pamięci z powodu kontrowersji z 1995 r., kiedy to na antenie dała pierwszeństwo relacji z tradycyjnego tańca, czyli „horo”, w wykonaniu ówczesnego socjalistycznego premiera Żana Widena podczas wydarzenia publicznego, zamiast poinformować o śmierci 14 żołnierzy w wyniku wypadku – sprawa ta w potocznym języku stała się znana jako „krwawy horo”.
Zaangażowanie Jotowej w działalność promoskiewskiej postkomunistycznej Bułgarskiej Partii Socjalistycznej rozpoczęło się w 1997 r., gdy została szefową biura prasowego partii. Wstąpiła do BSP w czasie, gdy Bułgaria przechodziła kryzys gospodarczy i znajdowała się pod presją masowych protestów wymierzonych w rządy kierowane przez socjalistów.
Jotowa została posłanką w 2005 r., kiedy to BSP utrzymała się przy władzy dzięki koalicji z NDSV, Narodowym Ruchem na rzecz Stabilności i Postępu – obecnie podupadłą partią byłego cara Symeona Sakskoburggotskiego. W 2007 r. została posłanką do Parlamentu Europejskiego, a następnie ponownie w 2014 r.
W 2016 r. zrezygnowała z mandatu w PE, aby objąć stanowisko wiceprezydenta po tym, jak Rumen Radew wygrał swoją pierwszą kadencję. Pełniła tę funkcję do stycznia 2026 r., kiedy to, po miesiącach spekulacji, Radew zrezygnował z urzędu prezydenta, aby założyć własną partię – Postępową Bułgarię, która wygrała kwietniowe wybory. W ten sposób Jotowa została pełniącą obowiązki prezydenta, a Radew stał się pierwszym politykiem bułgarskim, który pełnił zarówno funkcję prezydenta, jak i premiera.
Kurs na Moskwę
Jotowa oparła swoją kampanię na wizerunku „prezydenta pokoju”: obiecała bardziej wyważone podejście do Rosji oraz sceptyczne nastawienie do dalszej pomocy wojskowej dla Ukrainy. Wezwała również Bułgarię do bardziej asertywnej postawy wobec Unii Europejskiej.
W wywiadzie z 30 października na YouTubie z dwoma prorosyjskimi komentatorami powiedziała: „Nie postrzegam Rosji jako państwa wrogiego… Mam nadzieję, że Rosja weźmie udział w tworzeniu przyszłej architektury bezpieczeństwa Europy”.
Podczas kampanii Jotowa była krytykowana, podobnie jak premier i lider Postępowej Bułgarii Rumen Radew, za niejasne stanowisko w sprawie ataków rosyjskich dronów na Morzu Czarnym, w tym w strefie bułgarskiej. W ostatnich tygodniach w wyniku ataków dronów u wybrzeży Bułgarii i Rumunii zatonęło kilka statków, w wyniku czego zginęło lub zostało rannych kilkudziesięciu marynarzy.
Podczas debaty telewizyjnej przed drugą turą wyborów Giurow skrytykował Jotową za to, że nie oskarżyła Rosji bezpośrednio o ataki na Morzu Czarnym. – Rosja musi zaprzestać agresji, aby można było podjąć dalsze kroki. Nazwijmy kraj, z którego pochodzą zagrożenia – powiedział.
Giurow ostro skrytykował również „niezdecydowanie” rządzącej frakcji Postępowa Bułgaria: „Od kilku miesięcy dysponujemy informacjami o tej eskalacji, ale ze strony rządu nie podjęto żadnych działań. Nawet Rada Bezpieczeństwa Narodowego nie została zwołana na czas, a dopiero po drugiej fali ataków, kiedy na Morzu Czarnym zatonęły statki i zginęli marynarze”.
Sojuszniczka premiera
Zwycięstwo Jotowej może jeszcze bardziej zbliżyć Bułgarię do Moskwy. Premier Rumen Radew, zajmujący bardziej prorosyjskie stanowisko niż jakikolwiek inny bułgarski premier w ostatnich latach, oświadczył, że Sofia nie będzie już dostarczać broni na Ukrainę. Odmówił również udziału w inicjatywie NATO dotyczącej zwalczania dronów i zagroził zawetowaniem sankcji wobec Rosji, stwierdzając, że „era krucjat dobiegła końca”.
Jotowa, wieloletnia sojuszniczka Radewa, opowiada się za negocjacjami z Rosją. Uważa, że „pokój może nadejść jedynie poprzez negocjacje”. – Przekazywanie dodatkowych środków na Ukrainę oraz dostawy nowej i bardziej zaawansowanej broni prowadzą jedynie do jeszcze większych zniszczeń i śmierci wielu ludzi po obu stronach – powiedziała.
W końcowej fazie kampanii wyborczej Jotowa oświadczyła, że Rosję należy sprowadzić z powrotem do stołu negocjacyjnego, a Bułgaria powinna odegrać ważną rolę jako „kanał dyplomatyczny”.
– Wszyscy powinni zwracać się do prezydenta Putina – oświadczyła w rozmowie z kanałem telewizyjnym Nova TV. – Byłoby o wiele skuteczniejsze, gdyby te dyplomatyczne kanały komunikacji z Rosją zostały otwarte w imieniu całej Unii Europejskiej.
Artykuł opublikowany w wydaniu magazynowym dziennika „Kurier Wileński” Nr 44 (128) 07-13/11/2026